Rối loạn ăn vô độ: không chỉ là chuyện vài bữa ăn quá đà
Rối loạn ăn vô độ là một rối loạn ăn uống trong đó người trẻ có những đợt ăn lượng thức ăn lớn bất thường, cảm giác mất kiểm soát, sau đó lặp lại các hành vi bù trừ như tự gây nôn sau ăn, lạm dụng thuốc nhuận tràng, thuốc lợi tiểu, nhịn ăn hoặc tập luyện quá mức để tránh tăng cân; tình trạng này kéo dài có thể dẫn đến biến chứng sức khỏe nghiêm trọng và tổn thương sâu sắc sức khỏe tinh thần trẻ. Điều đáng nói là đây không phải thói quen xấu nhất thời, mà là một vòng luẩn quẩn nguy hiểm: nhịn ăn, ăn vô độ, tự trừng phạt cơ thể rồi lại tiếp tục ăn vô độ. Khi các cơn ăn mất kiểm soát và hành vi bù trừ lặp lại, người bệnh cần được khám chuyên khoa tâm thần để đánh giá và điều trị. Nếu phụ huynh và giáo viên vẫn coi đó là “ăn uống thất thường tuổi dậy thì”, họ đang bỏ lỡ cơ hội can thiệp sớm quan trọng.
Áp lực ngoại hình, bắt nạt và mạng xã hội: mồi lửa cho rối loạn ăn vô độ
Đằng sau rối loạn ăn vô độ ở thanh thiếu niên thường là những câu chuyện đau lòng về bị chê bai và cô lập. Một nữ sinh viên bắt đầu mặc cảm ngoại hình sau khi thường xuyên bị bạn bè chê bai, từ đó nhịn ăn, uống trà và cà phê để giảm cân rồi trượt vào các cơn ăn vô độ và tự gây nôn sau ăn. Đây không phải trường hợp cá biệt mà là mặt tối của áp lực xã hội về hình thể hoàn hảo. Các chuyên gia cho biết các yếu tố liên quan gồm tính cầu toàn, lòng tự trọng thấp, khó điều hòa cảm xúc, áp lực ngoại hình, bắt nạt và ảnh hưởng từ mạng xã hội. "Áp lực ngoại hình, việc bị chê bai hoặc bắt nạt, khó kiểm soát cảm xúc và thói quen ăn kiêng khắt khe có thể góp phần làm tăng nguy cơ" rối loạn ăn vô độ ở người trẻ. Khi những tổn thương tâm lý kéo dài không được nhận diện, sức khỏe tinh thần trẻ bị bào mòn từng ngày.
Dấu hiệu cảnh báo ăn vô độ: cha mẹ phải nghi ngờ trước khi quá muộn
Điểm nguy hiểm của rối loạn ăn vô độ là người bệnh thường che giấu hành vi, còn gia đình lại chỉ nhìn vào cân nặng. Một nam sinh có chỉ số BMI khoảng 19, cân nặng bình thường, nhưng hơn một năm thường xuyên ăn rất nhiều rồi tự móc họng gây nôn, đến khi ngất xỉu vì nôn nhiều gia đình mới phát hiện bất thường. Các bác sĩ cảnh báo những dấu hiệu cảnh báo ăn vô độ gồm: thường xuyên vào nhà vệ sinh ngay sau bữa ăn, ăn uống bí mật, ăn kiêng khắt khe xen kẽ các đợt ăn mất kiểm soát, tập luyện quá mức hoặc tự ý dùng thuốc nhuận tràng, thuốc lợi tiểu để kiểm soát cân nặng. Người bệnh có thể mòn men răng, đau họng, chóng mặt, mệt mỏi, yếu cơ, đánh trống ngực, rối loạn kinh nguyệt. Các bác sĩ khuyến cáo gia đình cần quan tâm khi trẻ có thay đổi bất thường, kéo dài về cảm xúc, hành vi, giấc ngủ hoặc ăn uống.
Biến chứng sức khỏe: từ hạ kali máu đến trầm cảm và ý nghĩ tự sát
Rối loạn ăn vô độ không dừng lại ở chuyện tăng giảm cân; nó có thể đe dọa tính mạng. Một nữ sinh viên 21 tuổi ăn vô độ rồi tự gây nôn, dùng thuốc nhuận tràng, lợi tiểu và tập luyện quá mức trong khoảng một năm, dẫn đến hạ kali máu (kali máu chỉ còn 2,9 mmol/l), rối loạn kinh nguyệt và trầm cảm nặng. Theo các chuyên gia, tự gây nôn và lạm dụng thuốc nhuận tràng, lợi tiểu có thể làm rối loạn điện giải, đặc biệt gây hạ kali máu. Bác sĩ cho biết việc thường xuyên tự gây nôn hoặc lạm dụng thuốc nhuận tràng, thuốc lợi tiểu có thể gây rối loạn điện giải, tổn thương răng, thực quản, tuyến nước bọt, thận và đường tiêu hóa; đặc biệt, hạ kali máu có thể dẫn đến yếu cơ, ngất, rối loạn nhịp tim, thậm chí tử vong. Cùng lúc, sức khỏe tinh thần trẻ bị tấn công: trầm cảm, lo âu, hoảng loạn, thậm chí có ý nghĩ tự sát như trường hợp nữ sinh 15 tuổi bị bắt nạt học đường gần hai năm dẫn đến trầm cảm kèm triệu chứng loạn thần.
Cha mẹ và giáo viên cần làm gì ngay hôm nay?
Nếu chúng ta tiếp tục coi rối loạn ăn vô độ là “tự ám ảnh ngoại hình”, người trẻ sẽ phải tự vật lộn trong im lặng. Với trẻ bị bắt nạt học đường, phụ huynh cần lắng nghe, tránh phán xét và đưa trẻ đi khám sớm khi xuất hiện lo âu, thu mình, tự làm đau bản thân, có ý nghĩ tự sát hoặc những trải nghiệm bất thường. Đối với hành vi ăn vô độ kèm tự gây nôn sau ăn, khi tình trạng ăn mất kiểm soát và hành vi bù trừ lặp lại, người bệnh cần được khám chuyên khoa tâm thần để đánh giá và điều trị. Nếu xuất hiện ngất, đau ngực, đánh trống ngực, khó thở hoặc co giật, cần đến cơ sở y tế cấp cứu. Theo các chuyên gia, phát hiện sớm, điều trị phù hợp và tạo môi trường an toàn để người trẻ chia sẻ là những yếu tố quan trọng giúp hạn chế hậu quả của các rối loạn sức khỏe tâm thần. Kết luận thẳng thắn: cha mẹ và giáo viên không được chờ đến khi trẻ sụt cân, ngất xỉu hay nói lời tuyệt vọng mới hành động; nhận diện sớm và can thiệp kịp thời chính là “lá chắn” bảo vệ sức khỏe tinh thần trẻ.
