Bulimia nervosa: không chỉ là chuyện “ăn nhiều rồi nôn cho nhẹ bụng”
Rối loạn ăn uống bulimia (bulimia nervosa) là tình trạng người bệnh có những cơn ăn vô độ mất kiểm soát, nạp lượng thức ăn rất lớn trong thời gian ngắn, sau đó lặp lại các hành vi bù trừ nguy hiểm như tự gây nôn, lạm dụng thuốc nhuận tràng, nhịn ăn hoặc tập thể dục quá mức để tránh tăng cân, dẫn tới tổn hại nghiêm trọng sức khỏe thể chất và tinh thần. Điều đáng báo động là bulimia đang xuất hiện ở chính nhóm thanh niên 21-22 tuổi – lứa tuổi tưởng như khỏe mạnh, năng động. Một nam sinh viên năm cuối 22 tuổi phải nhập cấp cứu sau khi ngất, được phát hiện loạn nhịp tim do hạ kali máu sau nhiều lần tự gây nôn. Một nữ sinh 21 tuổi ngành sân khấu điện ảnh cũng được đưa đi khám khi gia đình phát hiện em ăn vô độ gây nôn rồi lao vào tập luyện vì ám ảnh tăng cân. Khi người trẻ coi việc “ăn vô độ gây nôn” là mẹo giữ dáng, còn gia đình xem đó là thói quen kỳ quặc chứ không phải bệnh, chúng ta đang bỏ qua một rối loạn ăn uống có thể cướp đi mạng sống.
Hai ca bệnh 21-22 tuổi: vòng xoắn ăn vô độ – gây nôn – tội lỗi
Trường hợp nữ sinh 21 tuổi cho thấy bulimia không xuất hiện trong khoảng trống mà nảy sinh trên nền áp lực ngoại hình và mối quan hệ gia đình rạn nứt. Cô từng bị bạn bè trêu chọc, chê bai vóc dáng khi lên đại học, bắt đầu nhịn ăn, uống trà và cà phê để giảm cân, căng thẳng với bố đến mức tự rạch tay để giải tỏa cảm xúc. Sau đó, mỗi tuần cô có 8-10 cơn ăn uống mất kiểm soát, rồi móc họng gây nôn, dùng thuốc nhuận tràng, thuốc lợi tiểu và tập thể dục quá mức để ngăn tăng cân. Nam sinh 22 tuổi thì ăn gấp 3 lần người khác mỗi lần đi ăn, có lúc ăn liền 2 suất cơm rồi thêm một gói mì tôm, sau đó tự gây nôn. Gia đình tưởng con “ăn khỏe”, chỉ biết sự thật khi anh ngất sau một lần nôn và được chẩn đoán rối loạn điện giải, hạ kali máu. Theo các bác sĩ tại Viện Sức khỏe Tâm thần, sau hơn một tháng điều trị ngoại trú, cả hai bệnh nhân đều cải thiện khoảng 50-60%, các cơn ăn uống mất kiểm soát giảm dần. Đây là bằng chứng rõ ràng: điều trị rối loạn ăn đúng cách có hiệu quả, nhưng chỉ khi gia đình chịu nhìn thẳng vào vấn đề.
Những dấu hiệu bulimia nervosa mà cha mẹ thường bỏ qua
Bulimia không phải lúc nào cũng lộ rõ. Bệnh “kín đáo”, nhưng hậu quả có thể xuất hiện trước khi người bệnh tự nhận ra mình đang có vấn đề. Vì vậy, cha mẹ không thể chờ đến khi con ngất xỉu hay phải nhập viện mới hành động. Các dấu hiệu bulimia nervosa đã được bác sĩ mô tả rất cụ thể: ăn một lượng thức ăn lớn hoặc khác thường trong thời gian ngắn; cảm giác không thể dừng hoặc kiểm soát việc ăn; lặp lại hành vi bù trừ như móc họng nôn hoặc tập thể dục thái quá. Bên cạnh đó là những biểu hiện kín đáo hơn: thường xuyên vào nhà vệ sinh ngay sau bữa ăn, cố che giấu việc nôn; thức ăn biến mất bất thường, ăn vụng hoặc tích trữ thực phẩm; ăn kiêng khắt khe xen kẽ giai đoạn ăn mất kiểm soát; tập luyện quá mức, lo âu khi bỏ buổi tập; dùng thuốc nhuận tràng, thuốc lợi tiểu; né tránh ăn cùng người khác, thu mình hoặc thay đổi tâm trạng quanh bữa ăn. Nếu những hành vi này xuất hiện lặp lại ở người trẻ, đặc biệt trong bối cảnh ám ảnh cân nặng, gia đình phải coi đó là tín hiệu đỏ của rối loạn ăn uống bulimia chứ không phải “tính khí thất thường tuổi mới lớn”.
Nguy cơ tử vong và vai trò sống còn của gia đình
Hậu quả của ăn vô độ gây nôn không dừng ở chuyện đau dạ dày hay mòn men răng. Người bệnh có thể bị rối loạn điện giải, hạ kali gây yếu cơ, ngất và loạn nhịp tim nguy hiểm, thậm chí tử vong. Phó giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Văn Tuấn cảnh báo: nếu phát hiện muộn, người bệnh bulimia có nguy cơ chết vì ngừng tim khi kali máu giảm quá thấp sau những lần tự gây nôn lặp đi lặp lại. Đáng nói hơn, bulimia thường đi kèm trầm cảm, lo âu, hành vi tự hủy hoại bản thân. Khi rối loạn ăn đã ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe thể chất và tâm thần, nhập viện, cấp cứu, thậm chí điều trị nội trú là cần thiết – như trường hợp nam sinh 22 tuổi phải vào cấp cứu sau khi ngất. Theo các chuyên gia, nếu được phát hiện sớm, người bệnh có thể chỉ cần tư vấn tâm lý để điều chỉnh hành vi; trường hợp nặng hơn cần liệu pháp hành vi và thuốc tùy mức độ, đa số đều có kết quả điều trị rất tốt. Gia đình vì thế không chỉ là “người đưa đi viện” mà phải là hệ thống cảnh báo sớm, quan sát, gần gũi và dám đặt câu hỏi khi thấy con ăn uống bất thường.
Từ xấu hổ đến hồi phục: cha mẹ cần thay đổi cách nhìn về điều trị rối loạn ăn
Người trẻ mắc bulimia thường sống trong vòng xoắn: hạn chế ăn – căng thẳng – ăn vô độ – bù trừ (nôn, nhịn ăn, uống thuốc, tập luyện quá mức) – tội lỗi, xấu hổ – rồi lại quay về hạn chế ăn. Xấu hổ và sợ bị phán xét khiến họ giấu bệnh, né tránh chia sẻ với gia đình, trong khi mỗi cơn ăn vô độ gây nôn lại đẩy cơ thể gần hơn với rối loạn điện giải, loạn nhịp tim. Điều trị rối loạn ăn không phải là “bắt ăn ít lại” mà là tái thiết toàn bộ mối quan hệ với thức ăn và cơ thể. Can thiệp cần tập trung vào ăn đều đặn, giảm hành vi bù trừ và thay đổi niềm tin méo mó về cân nặng, hình dáng. Gia đình phải chấp nhận đây là bệnh tâm thần cần chuyên gia, không phải “thiếu ý chí” hay “lười vận động”. Khi thấy con thường xuyên vào nhà vệ sinh sau ăn, tập luyện ám ảnh, ăn kiêng cực đoan xen kẽ ăn vô độ, hãy đưa con đi khám chuyên khoa tâm thần để được đánh giá và tư vấn phù hợp. Nếu chúng ta tiếp tục coi bulimia là chuyện riêng tư đáng xấu hổ, những ca nhập viện vì hạ kali máu, ngất xỉu sẽ còn lặp lại. Ngược lại, nếu cha mẹ chủ động nhận diện, can thiệp sớm và đồng hành trong điều trị, vòng xoắn bulimia hoàn toàn có thể bị phá vỡ, trả lại cho người trẻ một đời sống lành mạnh với thức ăn và với chính cơ thể mình.
