Một Việt Nam mở cửa nhưng vẫn hoang sơ trong ống kính Đức
Sa Pa du lịch lịch sử, nhìn từ hành trình 83 ngày xuyên Việt của nhiếp ảnh gia người Đức Hans-Peter Grumpe, là một lát cắt hiếm hoi cho thấy Việt Nam năm 1991-1993 ở thời kỳ du lịch còn sơ khai, khách quốc tế thưa thớt, hạ tầng khiêm tốn nhưng tràn đầy lạc quan và hiếu khách. Đây không phải bộ ảnh hoài niệm đơn thuần, mà là chứng cứ trực quan cho thấy chúng ta đã đi xa đến mức nào chỉ trong vài thập kỷ. Khi cả nước tranh luận về du lịch Việt Nam phát triển theo hướng nào, những ảnh hiếm Việt Nam cũ này là tấm gương soi rõ: điểm xuất phát thấp đến mức khó tin. Lựa chọn của chúng ta hôm nay không chỉ là tiếp tục tăng trưởng, mà là giữ lại linh hồn của vùng đất từng bình dị đến nghẹt thở trong khuôn hình phim analog của một du khách Đức.
Việt Nam năm 1991: 300.000 khách và những chặng đường xin giấy phép
Việt Nam năm 1991 là một bức tranh chuyển giao: nền kinh tế bắt đầu đổi mới, nhưng du lịch gần như ở vạch xuất phát. Cả năm, chỉ khoảng 300.000 lượt khách quốc tế đặt chân đến dải đất hình chữ S, con số ngày nay một sân bay bận rộn có thể đón trong vài tuần. Khách nước ngoài không thể tự do đi lại; muốn đến hầu hết địa phương đều phải xin giấy phép riêng, phụ thuộc vào công ty lữ hành quốc doanh duy nhất. Khách sạn hiếm đến mức Grumpe phải ngủ nhờ nhà khách UBND các tỉnh, giữa những thị trấn tắt đèn sớm và đường phố vắng xe hơi. Năm 1991, Chùa Cầu vẫn chưa được đại trùng tu, chưa có bờ kè hay quy hoạch đô thị, mái ngói rêu phong soi bóng trong sự tĩnh lặng của một Hội An chưa bị du lịch hóa. Đó là bối cảnh gốc mà từ đó du lịch Việt Nam phát triển, chứ không phải câu chuyện “tự nhiên mà thành”.
Sa Pa khi chỉ có hai khách nước ngoài: cú chạm đầu tiên với thế giới
Nếu cần một biểu tượng cho Sa Pa du lịch lịch sử, thì đó là mùa hè năm 1992, khi cả thị trấn chỉ có hai du khách nước ngoài: Hans-Peter Grumpe và một người Pháp. Ông trở thành một trong những khách quốc tế đầu tiên được cấp phép tiến sát khu vực phía Bắc Điện Biên Phủ, men theo biên giới Trung Quốc để đến Sa Pa. Đồng bào H’Mông, Dao Đỏ, Thái nhìn ông với ánh mắt dè dặt; mỗi lần máy ảnh được giơ lên, nhiều người quay mặt hoặc bỏ chạy, trẻ em thì kéo lông tay, chạm vào bộ râu rậm của người đàn ông châu Âu như chạm vào sinh vật từ một hành tinh khác. Cuối tuần, hàng nghìn người dân tộc đi bộ chân trần hàng chục km về chợ Sa Pa, áo chàm, khăn thổ cẩm nhuộm chàm, chợ tình tối thứ Bảy thắp nến giữa lúc thị trấn mất điện, nam nữ hát đối tìm bạn đời. Những khuôn hình ấy nói với chúng ta một điều: Sa Pa từng là nơi người bản địa là chủ thể, du khách chỉ là kẻ lạ lạc giữa sương.
Ảnh hiếm Việt Nam cũ: tư liệu sống của một thời chưa thương mại hóa
Trong ba mùa hè liên tiếp từ 1991 đến 1993, Grumpe rong ruổi 83 ngày khắp Việt Nam, từ Đồng bằng sông Cửu Long, Buôn Ma Thuột, Vịnh Mốc, Khe Sanh đến Sa Pa, Điện Biên, Cao Bằng, đặt chân tới 20 tỉnh thành và chụp khoảng 1.600 bức ảnh. Sau này, ông công bố thêm gần 400 bức ảnh hiếm Việt Nam cũ chưa từng ra mắt, biến chúng thành kho tư liệu hiếm về những danh thắng chưa kịp xuất hiện trên bản đồ thương mại. Những hình ảnh Hà Nội đầy xe Simson, MZ, Volga, những người đàn ông đội mũ cối bên hồ Hoàn Kiếm, những cửa hàng video, máy game cầm tay Trung Quốc mới nhen nhóm, các ngôi nhà cũ bắt đầu bị phá bỏ… ghi lại khoảnh khắc đô thị hóa còn chập chững. Không phải ngẫu nhiên mà một kiến trúc sư đã xem bộ ảnh như “tư liệu tham chiếu mỗi khi báo chí muốn minh họa những năm đầu đổi mới”. Đây là bộ nhớ ngoài của cả một xã hội đang bước từ tem phiếu sang thị trường.
Từ những khung hình hoang sơ đến câu hỏi cho tương lai du lịch
Grumpe gọi Việt Nam ông thấy là “một Việt Nam từ thời du lịch còn hoang sơ”, và không muốn quay lại vì muốn giữ ký ức nguyên vẹn. Đó là lựa chọn cảm tính của ông, nhưng lại là lời nhắc lý trí cho chúng ta: mọi bến xe đông nghịt, mọi tuyến phố cấm xích lô, mọi cao ốc mọc lên đều phải trả giá bằng một thứ gì đó từng hiện diện trong ảnh. Khi du lịch Việt Nam phát triển, những bức ảnh hiếm ấy trở thành tấm vé đưa người xem trở về tuổi thơ, như một độc giả từng viết cho ông. Chúng ta có quyền tự hào về tốc độ thay đổi “đáng kinh ngạc” mà Grumpe chứng kiến chỉ trong hai năm 1991-1993, từ xe Đông Đức sang xe Nhật, từ phố tối sang phố sáng. Nhưng tự hào thôi là chưa đủ: bài toán của thế hệ hôm nay là làm sao để những vùng đất như Sa Pa vẫn còn chỗ cho sự dè dặt, cho bản sắc, thay vì chỉ còn phòng khách sạn và tour trọn gói.
