STEM ra khỏi lớp học: lợi ích rõ nhưng không thể bất chấp an toàn
Hoạt động STEM ngoài trường là các chương trình học tập thực hành, trải nghiệm khoa học – công nghệ tổ chức tại cơ sở sản xuất, trường đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng hoặc không gian cộng đồng, nhằm mở rộng trải nghiệm giáo dục và cơ hội vận dụng kiến thức liên môn cho học sinh vượt ra khỏi khuôn khổ lớp học truyền thống. Các hoạt động giáo dục STEM có thể được tổ chức ngoài nhà trường, mở rộng cơ hội thực hành, trải nghiệm cho học sinh nhưng phải bảo đảm nguyên tắc tự nguyện, an toàn và có sự đồng thuận của cha mẹ. Đây là bước đi đúng hướng nếu chúng ta muốn thế hệ trẻ có năng lực khoa học, công nghệ, tin học và năng lực số, biết giải quyết vấn đề thực tiễn trên tinh thần công bằng cơ hội tiếp cận cho mọi học sinh. Nhưng lợi ích ấy chỉ có ý nghĩa khi an toàn học sinh được đặt ở vị trí không thể thương lượng.
Dự thảo Thông tư: cởi mở về không gian, thận trọng về nguyên tắc
Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố dự thảo Thông tư về tổ chức hoạt động giáo dục STEM trong giáo dục phổ thông báo hiệu một sự dịch chuyển rõ ràng từ dạy chay sang trải nghiệm. Dự thảo nhấn mạnh mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực học sinh theo Chương trình giáo dục phổ thông, tăng cường khả năng vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết vấn đề thực tiễn. Quan trọng hơn, văn bản này khẳng định nguyên tắc xuyên suốt: không phát sinh môn học mới, không tăng áp lực, không thêm hồ sơ sổ sách ngoài quy định. Nó cũng cho phép tổ chức hoạt động STEM ngoài nhà trường tại cơ sở sản xuất, cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng trên nguyên tắc tự nguyện, an toàn, có sự đồng thuận cha mẹ và không nhằm mục đích quảng cáo, bán hàng. Đây là lời nhắc trực tiếp rằng trải nghiệm giáo dục không được phép “biến tướng” thành tour tham quan thương mại.
Không gian trải nghiệm rộng mở, nhưng trẻ cần được trang bị kỹ năng tự bảo vệ
Khi đưa học sinh ra khỏi khuôn viên trường, chúng ta không chỉ mở rộng trải nghiệm giáo dục mà đồng thời mở rộng cả phổ rủi ro. Đó là lý do những mô hình giáo dục về an toàn, giới tính và bảo vệ trẻ em cần song hành. Một khóa tập huấn về giáo dục giới tính, tình dục toàn diện và bảo vệ trẻ em đã được tổ chức cho 30 học sinh Trường THCS Nguyễn Lương Bằng, thành phố Hải Phòng, tạo nên không gian mở để các em trò chuyện và giải đáp những băn khoăn tuổi mới lớn. Khóa học này không nói về STEM, nhưng nó cho thấy điều cốt lõi: trẻ cần được hiểu về cơ thể, cảm xúc, ranh giới cá nhân, nguy cơ bạo lực, xâm hại và các quy tắc như PANTS, quy tắc 3 bước để biết cách bảo vệ mình, nhận diện tình huống không an toàn, và chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ. Nếu hoạt động STEM ngoài trường bỏ qua lớp “lá chắn” kỹ năng này, mọi ý tưởng đổi mới sẽ trở nên mong manh.
Vai trò không thể thay thế của cha mẹ: đồng thuận, giám sát và đồng hành
Dự thảo Thông tư không chỉ nhắc đến an toàn, mà còn khẳng định yêu cầu có sự đồng thuận của cha mẹ khi tổ chức hoạt động STEM ngoài trường. Điều này cần được hiểu theo nghĩa chủ động: cha mẹ không đơn thuần ký giấy cho con đi tham quan, mà phải nắm rõ nội dung, địa điểm, đơn vị tổ chức, quy trình đảm bảo an toàn học sinh và cách xử lý tình huống khẩn cấp. Trong các khóa tập huấn về bảo vệ trẻ em, học sinh được khuyến khích lên tiếng, gọi đến các số hỗ trợ như 111, 113 khi gặp nguy cơ, nhưng chính người lớn mới là chốt chặn cuối cùng để mọi tín hiệu cầu cứu được lắng nghe và xử lý. Khi nhà trường dự kiến mở rộng hoạt động STEM ra môi trường sản xuất, viện nghiên cứu, cha mẹ cần được coi như đối tác chứ không phải “người được thông báo”, để vừa giám sát, vừa là điểm tựa tâm lý cho con.
Từ STEM đến môi trường học đường an toàn: phải là một chiến lược thống nhất
Dự thảo quy định việc trang bị thiết bị cho giáo dục STEM theo lộ trình ba mức kế thừa, từ khai thác thiết bị tối thiểu đến giáo dục STEM chuyên sâu cho trường chuyên, trường trọng điểm. Kinh phí có thể huy động từ ngân sách, nguồn thu hợp pháp của cơ sở giáo dục và tài trợ hợp pháp, không phát sinh nghĩa vụ đóng góp bắt buộc đối với học sinh, cha mẹ. Nói cách khác, nhà trường được tạo điều kiện khá rộng để nâng cấp trải nghiệm giáo dục, miễn là không đặt gánh nặng tài chính lên gia đình. Vấn đề còn lại là dùng nguồn lực đó cho một chiến lược thống nhất: vừa nâng chất hoạt động STEM ngoài trường, vừa gieo vào học sinh kỹ năng nhận diện nguy cơ, tôn trọng ranh giới, tìm kiếm sự hỗ trợ – như những gì các khóa “Lớn lên trong an toàn và yêu thương” đang làm. Nếu coi an toàn học sinh và sự đồng thuận cha mẹ là đường biên đỏ, hoạt động STEM ngoài trường sẽ trở thành cơ hội phát triển, không phải canh bạc về rủi ro.
