Từ ruộng lúa đến câu chuyện số: Bản sắc nông thôn qua ống kính

Nhiếp ảnh nông thôn: từ phong cảnh ruộng lúa đến bản sắc số

Nhiếp ảnh nông thôn là hoạt động dùng hình ảnh phong cảnh ruộng lúa, nương chè, dòng sông và đời sống người làm nông để kể chuyện quê hương, biến cánh đồng và làng xóm thành tài liệu văn hóa ảnh lưu giữ ký ức tập thể và đưa bản sắc địa phương vào không gian số. Cách làm này không trung lập mà mang rõ lựa chọn: coi nông nghiệp không chỉ là sản xuất lương thực, mà là một câu chuyện có thể kể, có thể bán, và có thể gây tự hào. Những bức ảnh không còn dừng ở mức “cho đẹp”, chúng trở thành chiến lược nhận diện nơi chốn, giúp người trẻ hiểu mình đến từ đâu và người ở xa biết mình đang đến đâu.

Trọng tâm của xu hướng này là chuyển đổi từ nhìn nông thôn như vùng "hậu phương" sang một không gian nội dung số có giá trị. Giữa vùng bãi ven sông Lam, những thửa ruộng vừng, ruộng lúa nay được xem như chất liệu để kể câu chuyện về một vùng đất và những người làm nông. Khi phong cảnh ruộng lúa đã lên hình, lên video, lên những phiên phát trực tiếp, nông dân và lãnh đạo địa phương không chỉ trồng cây, họ đang tạo ra hình ảnh, ký ức và thương hiệu.

Trần Đình Tuấn: làm nông, làm thương hiệu và làm nội dung

Ở Lam Thành, câu chuyện nhiếp ảnh nông thôn bắt đầu từ một nông dân trẻ – anh Trần Đình Tuấn, xóm Hưng Lợi 1. Anh không chấp nhận việc ruộng chỉ là nơi gieo hạt rồi bán nguyên liệu thô; anh coi chúng là sân khấu để kể chuyện quê hương bằng hình ảnh và phát trực tiếp. Trên hơn 3,5 ha vừng hè thu, sắc hoa trắng giữa nền xanh của vùng bãi ven sông Lam khiến người ta nghĩ ngay đến một bức ảnh, còn với Tuấn, đó là khung cảnh cần được ghi lại, chia sẻ và biến thành nhận diện Lam Thành.

Điểm đáng chú ý là anh không tách công nghệ khỏi nông nghiệp. Ruộng vừng được tổ chức cùng hệ thống mương để cấp nước nhanh, rút nước nhanh và tận thu cá, cua, ốc; gần 20 ha ruộng bỏ hoang được anh mượn về trồng lúa ST25 bằng cơ giới hóa đồng bộ. Khi sản phẩm đã có chất lượng – từ dầu vừng, gạo Lam Thành đến các chế phẩm sinh học từ phụ phẩm – Tuấn tiếp tục đặt câu hỏi: “Làm thế nào để người tiêu dùng nhắc đến Lam Thành là nhớ đến vừng, nhớ đến gạo?”. Câu trả lời của anh là môi trường số, với các phiên Megalive theo từng giai đoạn mùa vụ và những bức ảnh, video kể lại quá trình sản xuất tại chỗ.

Từ ý tưởng dùng ruộng làm chất liệu kể chuyện, anh cùng Đoàn xã tổ chức cuộc thi ảnh “Sắc hoa cánh đồng vừng” để khuyến khích người dân chụp và chia sẻ. Qua những bức ảnh, video, phiên Megalive và các hoạt động gắn nông nghiệp với văn hóa, cánh đồng không chỉ là nơi làm ra nông sản mà còn trở thành nơi kể về sản phẩm và vùng đất Lam Thành. Đáng chú ý, hoạt động này chưa thu phí tham quan và cũng chưa đặt mục tiêu doanh thu trực tiếp; trọng tâm vẫn là quảng bá cảnh quan, thu hút người dân đến trải nghiệm, chụp ảnh và qua đó làm cho cái tên Lam Thành được nhắc đến nhiều hơn.

Bí thư Long Cốc: lãnh đạo bước ra khỏi công sở để "săn" bình minh

Nếu Lam Thành cho thấy nông dân làm nội dung, Long Cốc lại cho thấy lãnh đạo địa phương cầm máy quay. Ở đây, người đứng đầu xã không hài lòng với việc chỉ ký giấy tờ trong phòng họp; ông chấp nhận bước ra khỏi vùng an toàn, đi trên đường bùn từ 4h30 sáng để "săn" bình minh trên đồi chè cùng cán bộ văn hóa xã. Trong màn đêm, cả nhóm dò từng bước qua đoạn đường trơn trượt, mang theo máy quay, thiết bị để kịp ghi khoảnh khắc mặt trời phủ xuống những quả đồi chè xanh mướt.

Sự thay đổi tư duy thể hiện rõ ở việc ông mở đầu mỗi video bằng câu nói: “Xin chào! Tôi là Bí thư Long Cốc” – một câu chào thân mật nhưng mạnh mẽ, biến lãnh đạo thành người dẫn chuyện. Giữa những đồi chè hình bát úp, ông mỉm cười giới thiệu cảnh quan, cách hái chè, phong tục của đồng bào Mường, Dao, biến cảnh sắc quê hương thành chuỗi kể chuyện quê hương sinh động bằng hình và lời. Clip đầu tiên trên kênh "Amazing Long Cốc" được đăng ngày 30.7; trước đó, hơn 10 năm dùng mạng xã hội, ông hầu như không đăng gì cá nhân – một bước chuyển rõ rệt trước yêu cầu chuyển đổi số.

Ông từng thừa nhận: trước yêu cầu chuyển đổi số, nếu cách làm mới có lợi cho người dân và địa phương thì người đứng đầu phải cố gắng thực hiện. Đây là một câu nói đáng trích dẫn, vì nó đặt trách nhiệm công vụ vào trọng tâm của nhiếp ảnh nông thôn và tài liệu văn hóa ảnh. Không còn ê-kíp chuyên nghiệp, ông và một số cán bộ tự lên kịch bản, quay, dựng video. Kết quả, sau hơn 20 ngày triển khai, lượng khách tăng rõ rệt, có những ngày xã đón đến 500 khách – con số chưa từng có với Long Cốc trước đây. Trước khi được quảng bá rộng rãi trên mạng xã hội, Long Cốc chỉ đón khoảng 5.000 lượt khách mỗi năm, chủ yếu là những nhóm nhỏ đến chụp ảnh, trải nghiệm.

Tài liệu văn hóa ảnh và tác động thực tế đến cộng đồng

Hai câu chuyện Lam Thành và Long Cốc cho thấy nhiếp ảnh nông thôn không còn là thú vui riêng của một vài người yêu máy ảnh. Khi phong cảnh ruộng lúa, cánh đồng vừng hay bình minh trên đồi chè được ghi lại có chủ ý, chúng trở thành tài liệu văn hóa ảnh – tư liệu sống về cách người dân trồng trọt, tổ chức sản xuất, sinh hoạt. Những bức hình hoa vừng trên 3,5 ha ruộng, hay khung hình đồi chè Long Cốc trong làn sương sớm, đều mang giá trị gấp đôi: vừa là nội dung thu hút trên mạng, vừa là bằng chứng về phong cách sống và làm nông thời chuyển đổi số.

Tác động thực tế rất rõ: ở Lam Thành, cánh đồng vừng thu hút nhiều người dân đến tham quan, chụp ảnh, tạo nên một dòng người và dòng câu chuyện mới quanh sản xuất nông nghiệp. Ở Long Cốc, lượng khách tăng đến mức địa phương phải mở thêm lớp tiếng Anh cho trẻ em và người dân để phục vụ giao tiếp cơ bản với du khách nước ngoài. Địa phương cũng định hướng phát triển nông nghiệp gắn với du lịch xanh, từng bước mở rộng vùng chè hữu cơ và xây dựng một xóm hơn 100 hộ Mường thành điểm du lịch cộng đồng. Trong bối cảnh đó, mỗi tấm ảnh không chỉ là một khoảnh khắc đẹp, mà là "tấm vé" dẫn khách tới địa phương và dẫn người địa phương vào thời đại số.

Quan trọng hơn, nhiếp ảnh nông thôn đang giúp người trẻ nhìn quê hương bằng con mắt khác. Thay vì coi ruộng lúa là hình ảnh quen thuộc, ít đáng chú ý, họ bắt đầu thấy ở đó câu chuyện về tổ chức mặt ruộng để chủ động nước, về máy móc chạy trên cánh đồng rộng hàng chục ha, về người bí thư xã lội bùn để giữ khoảnh khắc bình minh. Khi những hình ảnh này lan trên mạng xã hội, nông thôn không còn là vùng bị bỏ lại, mà là nơi đang phát nội dung, thu khách, và dạy lại phần còn lại của xã hội cách nhìn đất và người.

Kết nối truyền thống và công nghệ số: lựa chọn mang tính chiến lược

Từ ruộng lúa Lam Thành đến đồi chè Long Cốc, điểm chung là một quyết định mang tính chiến lược: dùng nhiếp ảnh phong cảnh nông thôn để kết nối truyền thống với công nghệ số. Không gian mà những người như Trần Đình Tuấn hướng tới để kể chuyện chính là môi trường số; những hình ảnh về phong cảnh ruộng lúa, hoa vừng được đẩy lên các phiên Megalive và mạng xã hội để cùng kể về sản phẩm. Tương tự, tại Long Cốc, video về cảnh sắc quê hương do chính bí thư xã thực hiện đã biến một vùng chè vốn chỉ đón nhóm khách nhỏ lẻ thành điểm đến được nhắc tên trên không gian số.

Điều đáng nói là cả hai nơi đều chọn xuất phát từ chất lượng sản phẩm và sự chân thật của câu chuyện. Tuấn khẳng định muốn xây dựng thương hiệu Lam Thành thì trước hết sản phẩm phải có chất lượng; ông bí thư Long Cốc thì không dùng lời hoa mỹ, mà cho người xem thấy đường bùn, cơn mưa bất chợt, hành trình rời núi kịp về công sở lúc 7h30. Cả hai đều thể hiện một quan điểm rõ ràng: hình ảnh nông thôn có sức mạnh khi nó trung thực, gắn với lao động cụ thể và với lựa chọn phát triển cụ thể.

Kết luận lại, nhiếp ảnh nông thôn đang trở thành một loại "hạ tầng mềm" để nông thôn bước vào chuyển đổi số. Phong cảnh ruộng lúa không còn nằm trong album cũ, mà xuất hiện trong chiến lược thương hiệu, trong quy hoạch du lịch, trong lớp học tiếng Anh cho trẻ em. Các địa phương có thể tiếp tục coi ruộng là nơi chỉ trồng trọt, hoặc có thể nhìn nó như câu chuyện số đang chờ được kể. Những nơi như Lam Thành và Long Cốc đã chọn phương án thứ hai – và kết quả là đất vẫn cho ra hạt, nhưng đồng thời cho ra hình ảnh, khách du lịch và niềm tự hào mới về bản sắc quê hương.