Khi nông thôn tự cầm máy: nhiếp ảnh quê hương số là gì?
Nhiếp ảnh quê hương số là cách người dân nông thôn tự dùng điện thoại, máy ảnh và video để ghi lại đời sống, phong tục, cảnh quan và nông nghiệp của chính cộng đồng mình, rồi chia sẻ trên mạng xã hội nhằm gìn giữ ký ức, kể chuyện di sản nông thôn và kết nối với người xem ở xa. Đây không còn là xu hướng bên lề, mà đang âm thầm định nghĩa lại hình ảnh nông thôn trong mắt cả người bản địa lẫn du khách. Vấn đề không phải “có quay được gì không”, mà là “ai cầm máy” và họ chọn kể câu chuyện nào. Khi ống kính cộng đồng địa phương lên tiếng, nó thách thức mọi hình dung cũ kỹ về nông thôn nghèo nàn, đơn điệu, bị nhìn từ bên ngoài.
Điểm mấu chốt là: nếu người thành phố từng độc quyền kể chuyện về vùng quê, thì nay quyền đó đang trở về đúng tay chủ đất – những người sống trên từng thửa ruộng, từng triền núi. Điều này làm thay đổi cán cân quyền lực trong sản xuất hình ảnh: thay vì là “đối tượng được quay”, người dân trở thành tác giả, biên tập và người phát hành nội dung. Đó là một bước tiến dân chủ hóa mạnh mẽ trong kể chuyện di sản nông thôn, và Việt Nam đang chứng kiến làn sóng này từ Điện Biên, Nghệ An đến các bản Co ở Thanh Bồng.
Điện Biên: Từ bản Nậm He đến hàng chục nghìn người theo dõi
Ở Nậm He, xã Mường Tùng, một chiếc điện thoại, vài thiết bị quay đơn giản và ánh sáng núi rừng là “studio” của Lò Thị Lệ – Noọng Di – khi cô ghi lại những thước phim chân thực về bà con trong bản, món ăn truyền thống, phong tục và cảnh sắc quê hương để kể lại trên không gian số. Sở hữu 1 trang cá nhân, 1 fanpage và 1 kênh TikTok với hàng chục nghìn người theo dõi, Lệ cho thấy nhiếp ảnh quê hương số không còn là thú vui cá nhân, mà là kênh tiếp cận công chúng mạnh mẽ hơn nhiều tờ brochure du lịch. Nhân vật của cô không phải diễn viên, mà là bà, là hàng xóm, là những nếp nhà nép dưới tán cây – tất cả trở thành video tài liệu văn hóa sống động.
Cách Lệ làm nội dung cũng cho thấy độ “chuyên nghiệp” mới của ống kính cộng đồng địa phương: chọn góc đủ sáng, câu chuyện có điểm nhấn, âm thanh rõ, cách dẫn tự nhiên. Mỗi clip là cả quá trình quan sát, trò chuyện, cắt dựng, lồng nhạc, viết lời giới thiệu trước khi đưa lên nền tảng số. Tác động thì rất cụ thể: có người nhắn hỏi địa điểm, hỏi đường, có người bày tỏ mong muốn đến tận nơi sau khi xem những hình ảnh cô chia sẻ. Đây là quảng bá du lịch nông thôn theo kiểu mới: không treo băng rôn, không thông cáo báo chí, mà để những khung hình đời thường đủ sức kéo khách đến bản.
Nghệ An: Cánh đồng trở thành trường quay của di sản nông nghiệp
Giữa vùng bãi ven sông Lam, anh Trần Đình Tuấn ở xóm Hưng Lợi 1, xã Lam Thành đã biến ruộng vừng, ruộng lúa thành chất liệu để kể câu chuyện về một vùng đất và những người làm nông. Hơn 3,5 ha vừng trên đất bãi và gần 20 ha ruộng bỏ hoang được anh mượn để trồng lúa ST25 không chỉ là con số về sản xuất, mà là bối cảnh cho những phiên Megalive theo mùa vụ – nơi cánh đồng, mương nước, đàn vịt trở thành phông nền cho kể chuyện di sản nông thôn ở cấp độ… trực tiếp. Tuấn nói thẳng: đưa nông sản lên không gian số không chỉ để bán; muốn người xem nhớ đến sản phẩm, phải kể được câu chuyện phía sau nó.
Quan trọng hơn, anh không làm một mình. Lãnh đạo xã Lam Thành nhiều lần xuống thăm cánh đồng vừng và cánh đồng lúa ST25 hơn 20 ha, gắn các chuyến thăm với hội thảo đánh giá cánh đồng lớn và trình diễn giống lúa mới. Đưa lên Megalive, một cuộc hội thảo ở cánh đồng có thể trở thành nội dung để nhiều người cùng xem, cùng biết về vùng nguyên liệu và cách sản phẩm được làm ra. Hiện hoạt động trải nghiệm này chưa thu phí, mục tiêu chính là quảng bá cảnh quan, thu hút người dân đến chụp ảnh và làm cho cái tên Lam Thành được nhắc đến nhiều hơn – một chiến lược quảng bá du lịch nông thôn dài hơi, thông minh và ít tốn kém.
Thanh Bồng (Quảng Ngãi): Đồng bào Co biến mình thành “đạo diễn bản địa”
Tại miền núi Thanh Bồng, đồng bào Co không chờ ekip ngoại tỉnh kéo về quay phim; họ tự tay ghi lại hình ảnh quê hương để tham gia cuộc thi “Thanh Bồng qua ống kính số”. Từ người lên rẫy, mái nhà nép bên núi, tiếng cồng chiêng, điệu múa, đến món ăn đặc trưng, tất cả bước vào ống kính cộng đồng địa phương như một dạng video tài liệu văn hóa mang đậm giọng nói của người Co. Thanh Bồng có 7 thôn thì cả 7 thôn đều tham gia, với clip dài khoảng 7–9 phút, mỗi sản phẩm là một câu chuyện riêng, một góc nhìn riêng về quê hương, được thực hiện bởi chính người dân. Đây là minh chứng rõ ràng nhất rằng nếu được trao công cụ, cộng đồng hoàn toàn có thể tự làm “đạo diễn” cho di sản của mình.
Tất nhiên, con đường không hề phẳng. Nhiều người ban đầu lúng túng với việc lên ý tưởng, cầm máy quay, dựng phim, nhưng tinh thần đoàn kết đã giúp các “đạo diễn không chuyên” hoàn thành sản phẩm đầy tình cảm. Xã Thanh Bồng bố trí nhân lực hỗ trợ các thôn trong quá trình sản xuất, biến cuộc thi thành khóa học thực hành về kể chuyện di sản nông thôn trên môi trường số. Kết quả: qua ống kính số, văn hóa Co có thêm một không gian mới để hiện diện, được gìn giữ, trao truyền và đến gần hơn với du khách. Đó không chỉ là quảng bá du lịch nông thôn, mà là cách cộng đồng nắm quyền với chính hình ảnh của mình.
Từ ống kính số đến tương lai di sản nông thôn
Nhìn lại Điện Biên, Nghệ An và Thanh Bồng, có thể nói: thời của ảnh phong cảnh “vô danh” đã qua. Nhiếp ảnh quê hương số chỉ có ý nghĩa khi gắn với câu chuyện, gương mặt, mùa vụ cụ thể – nơi mà người dân là trung tâm. Điều này không chỉ làm giàu nội dung quảng bá du lịch nông thôn, mà còn tạo ra kho video tài liệu văn hóa tự nhiên, liên tục và cập nhật. Nếu hình ảnh Điện Biên từng gắn chặt với dấu tích chiến tranh, thì các video đời thường đang giúp vùng đất này hiện lên gần gũi hơn trong mắt người trẻ. Tương tự, những cánh đồng vừng, lúa ở Lam Thành hay rừng quế của người Co không còn là phông nền lặng câm, mà là nhân vật chính trong câu chuyện phát triển hiện tại và tương lai.
Nhưng để làn sóng này không dừng ở vài gương mặt tiêu biểu, cần ba điều: hạ tầng số tối thiểu ở nông thôn, các chương trình tập huấn kể chuyện bằng hình ảnh và sự vào cuộc chủ động của chính quyền. Việc lãnh đạo xã Lam Thành xuất hiện ngay trên cánh đồng cùng nông dân hay Thanh Bồng bố trí nhân lực hỗ trợ các thôn làm phim là tín hiệu tốt. Câu hỏi không còn là “nông thôn có gì để kể” mà là “chúng ta có dám để người nông thôn tự kể hay không”. Nếu câu trả lời là có, ống kính số sẽ tiếp tục trở thành công cụ mạnh nhất để bảo vệ và làm mới di sản nông thôn trong nhiều thập kỷ tới.
