Khi nữ nhà toán học chọn trở về thay vì ở lại
Nữ giáo sư toán học Việt Nam là những nhà khoa học nữ đã đạt chuẩn học thuật cao nhất về Toán, nhưng thay vì xây dựng sự nghiệp lâu dài ở các trung tâm nghiên cứu nước ngoài, họ chủ động chọn trở về làm việc, dẫn dắt nghiên cứu toán học ứng dụng và giáo dục đại học trong nước, qua đó ảnh hưởng trực tiếp đến thế hệ trẻ và hướng đi của khoa học Việt Nam. Đây không chỉ là lựa chọn nghề nghiệp cá nhân mà là quyết định mang tính chiến lược đối với cộng đồng khoa học và xã hội. Sự nghiệp toán học của họ vì thế gắn chặt với câu hỏi: ở lại để thuận lợi hơn cho nghiên cứu hay trở về để mở đường cho nhiều người sau mình.
Câu trả lời của Phó Giáo sư Phan Thị Hà Dương và Giáo sư Hoàng Xuân Sính khá rõ ràng: họ chọn về nước, dù đều từng đứng trên ngưỡng cửa rất hấp dẫn của các đại học Pháp. Quyết định này xứng đáng được nhìn nhận như một lựa chọn có ý thức về trách nhiệm xã hội, chứ không phải sự “hy sinh lãng mạn” thường bị gán cho nhà khoa học nữ.
Phan Thị Hà Dương: Từ cơ hội ở Pháp đến lãnh đạo phòng nghiên cứu quốc tế
PGS.TS Phan Thị Hà Dương sinh năm 1973 trong một gia đình trí thức, là con gái của Giáo sư Phan Đình Diệu, người đặt nền móng cho ngành tin học trong nước. Từ môi trường đó, bà sớm bộc lộ năng khiếu Toán, học chuyên Hà Nội – Amsterdam và năm 1990 giành Huy chương Đồng Olympic Toán quốc tế, là nữ thí sinh duy nhất của đoàn năm ấy. Với học bổng Chính phủ Pháp, bà tiếp tục học tại Đại học Paris 6, rồi bảo vệ xuất sắc luận án tiến sĩ tại Đại học Paris 7, được hội đồng đánh giá mức “très honorable” – loại rất xuất sắc.
Điều đáng nói là sau khi trúng tuyển vị trí Phó Giáo sư tại Khoa Tin học, Đại học Paris 7 – nơi chỉ tuyển 3 người từ khoảng 100 hồ sơ trong năm 1999 – bà vẫn không ở lại để theo đuổi sự nghiệp toán học tại Pháp. Có cơ hội làm việc lâu dài, ổn định ở Pháp nhưng Phó Giáo sư Phan Thị Hà Dương quyết định trở về, làm việc tại Viện Toán học và Phòng nghiên cứu quốc tế Pháp – Việt về Toán học Ứng dụng. Lựa chọn này cho thấy tham vọng của bà không chỉ là thêm một vị trí trong hệ thống đại học châu Âu, mà là dùng năng lực nghiên cứu toán học ứng dụng của mình để làm dày thêm nội lực khoa học trong nước.
Từ nhà khoa học nữ xuất sắc đến giám đốc phòng nghiên cứu Pháp–Việt
Khi quyết định trở về, Hà Dương không quay lại trong vai người giảng viên thuần túy, mà từng bước đảm nhận vai trò kết nối khoa học quốc tế. Tháng 9/2025, bà chính thức tiếp nhận vị trí Giám đốc Phòng nghiên cứu quốc tế Pháp – Việt về Toán học và Ứng dụng (IRL-FVMA) từ Giáo sư Ngô Bảo Châu. Việc tiếp nhận vị trí này thể hiện sự ghi nhận những đóng góp và tin tưởng vào năng lực lãnh đạo của một nhà khoa học nữ xuất sắc. Nữ nhà khoa học nữ Việt Nam này trở thành gương mặt tiêu biểu cho việc phụ nữ không chỉ tham gia nghiên cứu mà còn giữ trọng trách hoạch định định hướng nghiên cứu toán học ứng dụng mang tính liên quốc gia.
Nếu lâu nay hình ảnh nữ giáo sư toán học thường bị bó hẹp trong khuôn khổ “cô giáo giỏi”, thì việc Hà Dương đứng đầu IRL-FVMA cho thấy một khung vai trò khác: nhà lãnh đạo khoa học điều phối nguồn lực, đề tài, và các mối hợp tác. Nghiên cứu toán học ứng dụng vì thế không còn là chuyện của vài nhóm thuần hàn lâm, mà trở thành ngôn ngữ chung giữa viện trong nước và đối tác Pháp, giúp các kết quả lý thuyết gắn chặt hơn với bài toán công nghệ và kinh tế.
Hoàng Xuân Sính: Từ bất biến Sính đến hiệu trưởng đại học ngoài công lập đầu tiên
Trước thế hệ của Hà Dương, nữ giáo sư toán học đầu tiên trong lịch sử dân tộc là GS.TSKH.NGND Hoàng Xuân Sính. Bà sinh ra tại làng Cót, vùng đất hiếu học phía Tây kinh thành Thăng Long, trong một gia đình trí thức với truyền thống khoa bảng lâu đời. Trong bối cảnh phụ nữ Việt Nam cùng thời ít cơ hội tiếp cận giáo dục đại học, bà vẫn vượt rào sang Pháp du học và trở thành người phụ nữ nước ngoài đầu tiên bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ quốc gia về Toán học tại Paris. Dưới sự hướng dẫn của Alexander Grothendieck, công trình của bà khai sinh khái niệm “Bất biến Sính” được giới toán học quốc tế công nhận.
Điểm xuyên suốt giữa hai thế hệ là lựa chọn trở về. Sau khi hoàn thành xuất sắc luận án tiến sĩ tại Pháp, giữa lúc đất nước còn trong khói lửa, Hoàng Xuân Sính chọn trở về để giảng dạy và nghiên cứu, cống hiến cho nền toán học và đào tạo thế hệ trẻ. Năm 1988, bà cùng cộng sự sáng lập Trường Đại học Thăng Long, ngôi trường đại học ngoài công lập đầu tiên, và trở thành hiệu trưởng đầu tiên. Đó không chỉ là thành tựu quản lý; nó cho thấy nhà khoa học nữ Việt Nam có thể dùng uy tín học thuật toán học để mở đường cho một mô hình giáo dục mới, thậm chí đi trước cả chính sách.
Di sản của nữ giáo sư toán học: khoa học, giáo dục và cảm hứng cho thế hệ trẻ
Điều đáng chú ý ở các nữ giáo sư toán học này là họ không xem toán học như một “vương quốc riêng” tách khỏi đời sống. Hoàng Xuân Sính không chỉ mở đại học ngoài công lập mà còn góp phần thành lập Giải thưởng Kovalevskaya trong nước để tôn vinh các tài năng khoa học nữ xuất sắc. Trong suốt cuộc đời, bà đã ghi dấu ấn bằng những cột mốc khiến cả thế giới phải nhìn nền giáo dục trong nước bằng sự khâm phục và như một hình mẫu cho cải cách. Các hoạt động như phim tài liệu về cuộc đời bà, chiếu trong khuôn khổ liên hoan phim, được kỳ vọng truyền cảm hứng mạnh mẽ về lòng yêu nước và tinh thần xả thân cho giáo dục, nghiên cứu đến thế hệ trẻ.
Ở phía “tuyến đầu” nghiên cứu, Hà Dương giữ vai trò giám đốc một phòng nghiên cứu quốc tế, biểu tượng cho việc nữ nhà khoa học không chỉ đóng góp bằng bài báo mà bằng cả năng lực kết nối và dẫn dắt hệ sinh thái toán học ứng dụng. Nếu thế hệ của Hoàng Xuân Sính cho thấy phụ nữ có thể phá vỡ trần kính học thuật, thì thế hệ của Phan Thị Hà Dương đang cho thấy một bước tiếp theo: phụ nữ có thể đứng ở vị trí kiến tạo sân chơi và quyết định hướng đi của khoa học trong nước. Và đó là lý do chúng ta nên nói về họ không như ngoại lệ, mà như tiêu chuẩn mới cho sự nghiệp toán học của nhà khoa học nữ Việt Nam.
