Khi làm mới ca khúc từ động lực nghệ thuật thành mồi lửa tranh luận
Làm mới ca khúc là việc nghệ sĩ “thay áo” cho những bài hát quen thuộc bằng bản phối, cách hát và dàn dựng sân khấu khác so với bản gốc, nhằm kéo tác phẩm lại gần khán giả mới, đặc biệt là khán giả trẻ, đồng thời kéo dài đời sống của ca khúc trên các nền tảng nghe nhìn và trong những chương trình biểu diễn lớn. Ở đâu có khán giả trẻ, ở đó nhu cầu đổi mới và làm mới ca khúc tăng cao, tạo nên cả cơ hội lẫn rủi ro cho người nghệ sĩ.
Trên các sân khấu giải trí, làm mới ca khúc đã trở thành công thức quen thuộc để “hồi sinh” những bản hit hoặc ca khúc cũ. Những ca khúc như Nước hoa được nhắc đến như ví dụ điển hình: nhờ được làm mới trong một mùa thi trước của Anh trai vượt ngàn chông gai, chúng tiếp cận thêm lớp khán giả mới và lan tỏa mạnh hơn. Nhưng cùng với hiệu ứng đó, làn sóng tranh luận âm nhạc Việt dâng cao, khi không phải tiết mục nào cũng được đón nhận như một nỗ lực sáng tạo, mà đôi khi bị xem là “phá nát” ký ức nghe nhạc của người nghe.
Vấn đề không nằm ở bản thân việc remix, mà ở chỗ ranh giới giữa làm mới và làm méo mó tinh thần ban đầu của ca khúc thường bị kéo căng đến mức đứt gãy. Chính khoảng mờ này khiến mỗi tiết mục gây tranh cãi luôn trở thành tâm điểm công kích trên mạng xã hội, cho thấy công chúng Việt chưa thống nhất được thế nào là thể hiện sáng tạo sân khấu hợp lý với các ca khúc quen thuộc.
“Trước khi em tồn tại”: khi một bản hit sáng trở nên u tối
Trước khi em tồn tại từng là một bản hit tươi sáng, đầy năng lượng, gắn với màu sắc âm nhạc của Thắng – cựu thành viên ban nhạc Ngọt, được giới trẻ yêu thích nhờ giai điệu nhẹ nhàng và chất tự sự gần gũi. Sau ba năm, ca khúc “nóng” trở lại không phải nhờ một bản thu mới, mà vì bị kéo vào tâm điểm tranh luận với phiên bản sân khấu bị cho là quá ma mị. Tranh cãi nổ ra khi Nhà Hiển Nhiên gồm Huỳnh Lập, Cheng, Thái Lê Minh Hiếu và Neko Lê trình diễn Trước khi em tồn tại tại Công diễn 2 Anh trai vượt ngàn chông gai mùa 2, tạo nên một tiết mục gây tranh cãi dữ dội.
Trong chương trình, “đặc sản” của Anh trai vượt ngàn chông gai là làm mới ca khúc: những bản như Mẹ yêu con, Chiếc khăn piêu hay Trống cơm từng được khoác áo mới thành công ở mùa trước, thậm chí giúp các bản hit như Nước hoa lan tỏa mạnh hơn. Ở mùa 2, khán giả tiếp tục chứng kiến những màn làm mới “đúng bài” như phần Giã từ dĩ vãng mang màu rock của Đinh Mạnh Ninh, khiến khán giả tạm quên phiên bản Phương Thanh để bùng nổ cùng một năng lượng mới và nhận được mưa lời khen.
Chính vì bối cảnh thành công đó, cú rẽ ma mị của Trước khi em tồn tại trở nên “chỏi” hơn hẳn. Một bản hit vốn chan chứa năng lượng tích cực bỗng biến thành màn trình diễn âm u, mệt mỏi; có cả đoạn tụng kinh và màu sắc “tu tiên” trên sân khấu, khiến nhiều người cảm giác bản gốc bị vặn xoắn vượt quá ngưỡng có thể nhận ra. Một số khán giả thích đoạn tụng kinh của Neko và Huỳnh Lập, nhưng phần đông phản đối, xem đây là ví dụ tiêu biểu cho tiết mục gây tranh cãi vì làm mới ca khúc đến mức phá vỡ tinh thần ban đầu.
Ý đồ của Huỳnh Lập: sáng tạo duy tâm hay “ma mị hóa” quá tay?
Lý do tiết mục bị gọi là “ma mị” không chỉ nằm ở trang phục hay diễn xuất, mà ở cách dàn dựng tổng thể. Bản phối được xây dựng trên trap, hip-hop và folktronica, kết hợp âm thanh điện tử với nhạc cụ dân tộc như đàn bầu; phần rap của Neko Lê đặt trên nền beat có tiếng mõ càng đẩy màu sắc tâm linh lên cao. Sự đối lập giữa bản gốc nhẹ nhàng của Thắng và phiên bản sân khấu u tối khiến Trước khi em tồn tại trở thành một trong những tiết mục được bàn tán nhiều nhất sau đêm Công diễn 2.
Đáng chú ý, Huỳnh Lập không né tránh tranh luận. Anh chia sẻ rằng anh hiểu mọi luồng ý kiến quanh tiết mục và mong khán giả ghi nhận nỗ lực thử nghiệm cách tiếp cận mới đối với ca khúc quen thuộc. Anh nhấn mạnh mục đích của chương trình là làm mới, nên chọn làm mới theo hướng bản thân cảm nhận; ngay khi lập Nhà Hiển Nhiên, anh đã bày tỏ mong muốn thực hiện một tác phẩm mang tính duy tâm. Có thể thấy anh cố tình đem thế mạnh màu sắc tâm linh – từng giúp phim Nhà gia tiên của anh đạt doanh thu hơn 242 tỷ đồng – lên sân khấu ca nhạc, với niềm tin rằng khán giả cũng sẽ đón nhận chất “kinh dị tâm linh” ấy.
Ở một góc nhìn khác, chính việc “bê nguyên” thế giới quan điện ảnh sang âm nhạc làm lộ rõ giới hạn. Phim ma mị ăn khách không đồng nghĩa yếu tố này sẽ hiệu quả trên sân khấu ca nhạc. Một ca khúc pop vốn gắn với cảm xúc yêu đương trong trẻo nếu bị bọc bằng lớp áo u tối, tụng niệm, hoàn toàn có thể khiến người nghe cảm giác bị “phản bội” cảm xúc ban đầu. Dù vậy, Huỳnh Lập khẳng định sẽ tiếp tục học hát và học cách xử lý ca khúc từ các đàn anh qua từng vòng công diễn, hy vọng có thể mang đến những tiết mục ấn tượng hơn ở chặng đường tiếp theo của chương trình.
Làm mới đến đâu là đủ? Bài toán ranh giới trong tranh luận âm nhạc Việt
Câu chuyện Trước khi em tồn tại không phải trường hợp đơn lẻ trong tranh luận âm nhạc Việt về làm mới ca khúc. Nhiều nghệ sĩ lớn đã thành công khi “thay áo” cho các dòng nhạc khác nhau: nghệ sĩ cải lương kết hợp vọng cổ với rap và nhạc trẻ để kéo bộ môn truyền thống lại gần khán giả trẻ; các ca sĩ bolero như Đàm Vĩnh Hưng, Lệ Quyên làm mới bằng bản phối hiện đại và phong cách trình diễn khác lạ, giúp những ca khúc tưởng chừng xưa cũ sống lại trên sân khấu lớn. Những ví dụ này cho thấy làm mới ca khúc hoàn toàn có thể song hành với sự tôn trọng tinh thần gốc, miễn là đường cong cảm xúc của bài hát vẫn được giữ trọn.
Ở chiều ngược lại, nhạc sĩ Đông Thiên Đức thẳng thắn phản ánh có trường hợp cố tình làm dở ca khúc của anh để tạo hiệu ứng lan truyền, điều mà anh cho là không xứng đáng với sự tôn trọng của tác giả lẫn khán giả. Khi sáng tác, nhạc sĩ thường hình dung rõ tinh thần bài hát – giai điệu, ca từ, cao trào, khoảng lặng – nên việc remix làm mất đường cong cảm xúc đó khó có thể được xem là sáng tạo mà không chạm tới ngưỡng “bóp méo” tác phẩm. Trong khi đó, một bộ phận khán giả lại lợi dụng những tranh luận này để châm biếm, tấn công cá nhân nghệ sĩ, như trường hợp một diva kết hợp cùng ca sĩ Gen Z làm mới Áo mới Cà Mau và bị chỉ trích cả về phát âm lẫn động tác sân khấu.
Bài học quan trọng ở đây là: làm mới không đồng nghĩa phải làm cho khán giả không còn nhận ra ca khúc. Như chính một ý kiến đã được nêu, trước tiên người làm nhạc phải tự trả lời mục đích làm mới là gì, từ đó mới xác định rõ ranh giới giữa sáng tạo và phá hỏng. Khi mục đích chỉ là gây sốc, gây tranh cãi để “lên xu hướng”, sự phản kháng của khán giả hoàn toàn dễ hiểu. Ngược lại, khi nghệ sĩ có lý do nghệ thuật rõ ràng và biết tôn trọng cảm xúc gốc, khán giả thường sẵn lòng cho họ thêm cơ hội – nhất là trên những sân khấu đề cao thể hiện sáng tạo sân khấu như Anh trai vượt ngàn chông gai.
Đi tìm điểm cân bằng: sáng tạo táo bạo nhưng không “phá nát” ký ức nghe nhạc
Từ câu chuyện Trước khi em tồn tại, có thể thấy làm mới ca khúc là con dao hai lưỡi: nó giúp ca khúc có đời sống mới, chạm tới khán giả trẻ, nhưng cũng dễ biến tiết mục thành tâm bão tranh cãi nếu nghệ sĩ đánh mất linh hồn bản gốc. Anh trai vượt ngàn chông gai cho thấy cả hai mặt này rất rõ: cùng một sân khấu, Giã từ dĩ vãng được khen ngợi khi chuyển sang rock đầy nội lực, trong khi Trước khi em tồn tại trở thành ví dụ điển hình cho việc “ma mị hóa” quá đà.
Ở phía nghệ sĩ, bước đầu tiên phải là tôn trọng tác giả và tinh thần sáng tác; ở phía khán giả, cần phân biệt giữa góp ý chuyên môn và công kích cá nhân – bởi không ít người đã lợi dụng tranh luận để châm biếm nghệ sĩ. Khi cả hai phía cùng ý thức rằng sáng tạo là quyền nhưng cũng là trách nhiệm, ranh giới giữa táo bạo và gây tranh cãi không cần thiết sẽ bớt mờ nhạt. Lúc đó, mỗi lần “thay áo” cho một ca khúc quen thuộc sẽ bớt là canh bạc thị phi, và nhiều hơn là cơ hội để âm nhạc Việt tiếp tục vận động, thử nghiệm, sống cùng thế hệ người nghe mới.
