Chăm sóc liên tục quan trọng hơn những lần khám riêng lẻ
Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi tại cộng đồng là quá trình theo dõi, phòng ngừa và hỗ trợ điều trị thường xuyên gần nơi ở, có sự tham gia của trạm y tế, gia đình và chính người bệnh. Với bệnh mạn tính, kê đơn rồi cấp thuốc chưa đủ: người bệnh cần được hướng dẫn và nhắc nhở trong sinh hoạt hằng ngày.
Nghiên cứu năm 2026 trên 235 người mắc đái tháo đường típ 2 điều trị ngoại trú tại Bệnh viện đa khoa Ba Vì cho thấy chỉ 20,9% tuân thủ đầy đủ việc dùng thuốc, tự theo dõi đường huyết và tái khám; tỷ lệ dùng thuốc đúng đạt 73,2%, nhưng tự theo dõi đường huyết chỉ đạt 23%. Đây không đơn thuần là chuyện thiếu ý thức. Trong nhóm không tự theo dõi đúng, 54,7% thiếu máy đo hoặc que thử, còn 35,9% nghĩ đường huyết ổn định nên không cần kiểm tra thường xuyên.
Khi người bệnh trở về nhà, bệnh không dừng lại giữa hai lần khám. Y tế cơ sở cần giúp họ hiểu cách theo dõi, nhận ra dấu hiệu cần trợ giúp và duy trì liên hệ với nhân viên y tế; gia đình cũng cần được hướng dẫn để hỗ trợ thay vì chỉ trông đợi người cao tuổi tự xoay xở.
Già hóa dân số buộc y tế cơ sở đổi cách làm
Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 và thuộc nhóm quốc gia có tốc độ già hóa nhanh. Tuổi thọ tăng là thành quả đáng mừng, nhưng kéo theo nhu cầu chăm sóc dài hạn, nhất là khi người cao tuổi cùng lúc mắc nhiều bệnh. Theo số liệu năm 2023 được Phó Giáo sư, Tiến sĩ, bác sĩ Phan Hướng Dương chia sẻ, bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 79% số trường hợp tử vong tại Việt Nam.
Tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh cơ xương khớp, suy giảm thị lực và thính lực, cùng vấn đề sức khỏe tinh thần khiến nhu cầu chăm sóc không thể gói trong một buổi khám. Với người bệnh có nhiều bệnh lý đi kèm, theo dõi từng bệnh tách rời dễ bỏ sót tương tác và nguy cơ. Vì thế, trạm y tế cần chuyển trọng tâm từ xử lý bệnh khi phát sinh sang quản lý sức khỏe toàn diện: phát hiện sớm, dự phòng, theo dõi bệnh mạn tính và kết nối chuyên môn với tuyến trên.
Đòi hỏi ấy cần đi cùng năng lực thực tế. Người cao tuổi có thể khó tiếp cận dịch vụ, gia đình thiếu kỹ năng chăm sóc, còn nhân lực và dịch vụ dài hạn tại cộng đồng vẫn là những điểm hạn chế. Nếu chỉ giao thêm nhiệm vụ cho trạm y tế mà không củng cố hướng dẫn chuyên môn và phối hợp, mục tiêu chăm sóc liên tục sẽ khó thành hiện thực.
Tọa đàm địa phương cần dẫn tới việc làm cụ thể
Các tọa đàm tại Sơn Nam và Hiệp Cường cho thấy nỗ lực đưa chăm sóc người cao tuổi đến gần nơi sinh sống. Ở Sơn Nam, đại diện chính quyền, trạm y tế, Hội Người cao tuổi, cộng tác viên dân số, nhân viên y tế tổ dân phố và người dân cùng trao đổi về nhu cầu, khó khăn tiếp cận dịch vụ, khám định kỳ và kỹ năng tự chăm sóc. Hội nghị cũng nhấn mạnh phối hợp giữa các cấp, đoàn thể, gia đình và cộng đồng.
Tại Hiệp Cường, tọa đàm cung cấp kiến thức về dinh dưỡng hợp lý, vận động phù hợp thể trạng, dùng thuốc theo hướng dẫn và chủ động khám định kỳ. Những nội dung này hữu ích, nhưng hiệu quả không nên chỉ đo bằng số người dự họp. Điều quan trọng hơn là người cao tuổi có được nhắc lịch, theo dõi sức khỏe và biết nơi tìm trợ giúp sau khi trở về nhà hay không.
Chính quyền địa phương nên tổ chức đầu mối phối hợp và bảo đảm thông tin đến được các nhóm khó tiếp cận. Trạm y tế cần lập hồ sơ, nhận diện người có nguy cơ và theo dõi tái khám. Hội Người cao tuổi, cộng tác viên, gia đình và chính người cao tuổi có thể cùng phát hiện nhu cầu, phản hồi trở ngại và duy trì việc chăm sóc hằng ngày.
Từ tọa đàm đến một mạng lưới chăm sóc bền bỉ
Bước tiếp theo nên là biến tuyên truyền thành lịch chăm sóc rõ ràng: khám định kỳ, lập hồ sơ sức khỏe, quản lý bệnh không lây nhiễm và phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. Các câu lạc bộ người cao tuổi và đội tình nguyện viên có thể bổ sung sự hỗ trợ gần nhà, song cần được kết nối với trạm y tế để thông tin sức khỏe không bị đứt đoạn.
Người cao tuổi không chỉ là đối tượng nhận chăm sóc. Họ cần được giải thích dễ hiểu, tham gia quyết định phù hợp với tình trạng của mình và có tiếng nói về những trở ngại như thiếu thiết bị tự theo dõi hay khó đi tái khám. Gia đình cần hỗ trợ tuân thủ điều trị; chính quyền cần điều phối; trạm y tế cần theo sát và chuyển tuyến khi cần.
Tại Sơn Nam, lãnh đạo địa phương và các đơn vị tham gia nhấn mạnh việc tăng cường phối hợp, tuyên truyền, tổ chức khám định kỳ, quản lý sức khỏe, phát hiện sớm bệnh tật và giúp người cao tuổi tiếp cận dịch vụ phù hợp. Một hướng đi khác là kết nối chương trình phòng, chống bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính với bệnh viện địa phương và nghiên cứu theo dõi từ xa bằng công nghệ số. Y tế cơ sở chỉ đáp ứng được già hóa dân số khi những mắt xích này cùng vận hành liên tục, không dừng ở một đợt khám hay buổi tọa đàm.
