Mô hình sàng lọc nghe kém tại cộng đồng cho người cao tuổi

Nghe kém ở người cao tuổi: vấn đề lớn nhưng ít được nhắc tới

Mô hình sàng lọc nghe kém tại cộng đồng ở người cao tuổi là cách tổ chức các hoạt động tầm soát thính lực, tư vấn và chuyển tuyến ngay tại y tế cơ sở, nhằm phát hiện sớm suy giảm thính lực, giảm nguy cơ cô lập xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống cho nhóm dân số đang già hóa nhanh. Suy giảm thính lực ở người cao tuổi không chỉ là chuyện "nghe kém vài câu"; đó là một vấn đề sức khỏe phổ biến, kéo theo giao tiếp bị gián đoạn, nguy cơ trầm cảm và phụ thuộc tăng lên. Nếu coi đây là “chuyện tuổi già phải chịu”, chúng ta đang chấp nhận để hàng chục phần trăm người cao tuổi bước vào giai đoạn cuộc đời nhiều mong manh nhất trong tình trạng bị cắt đứt khỏi âm thanh, khỏi cuộc trò chuyện với gia đình và cộng đồng.

Hai nghiên cứu mới được nghiệm thu tại Hưng Yên và Hải Phòng cho thấy quy mô của vấn đề lớn hơn nhiều hình dung của đa số nhà quản lý. Tại Hưng Yên, khảo sát 800 người cao tuổi ở 8 xã, phường ghi nhận 72,2% người có nghe kém từ mức nhẹ trở lên. Tại Hải Phòng, nghiên cứu trên 900 người cao tuổi cho tỷ lệ suy giảm thính lực mức nhẹ trở lên là 71,0%, trong đó 61,8% ở mức nhẹ, 26,8% ở mức trung bình và 11,4% ở mức nặng trở lên. Những con số này buộc chúng ta phải thay đổi tư duy: nghe kém ở người cao tuổi là một vấn đề sức khỏe cộng đồng, không phải chuyện cá nhân âm thầm chịu đựng.

Hai đề tài khoa học: từ bằng chứng thực trạng đến yêu cầu hành động

Điểm đáng chú ý của bức tranh nghe kém hiện nay là khoảng cách giữa nhu cầu và hệ thống đáp ứng. Ở Hải Phòng, trước đây chưa có chương trình sàng lọc chuyên biệt nào tại cộng đồng dành cho người cao tuổi; toàn địa bàn chỉ có hai cơ sở y tế công lập có phòng đo thính lực được phê duyệt, không có đơn vị chuyên trách quản lý suy giảm thính lực, không có sổ theo dõi riêng và chưa có mã bảo hiểm y tế cho tầm soát thính lực tại trạm y tế. Đó là minh chứng cho việc chính sách vẫn coi nghe kém là vấn đề phụ, trong khi số liệu cho thấy nó đang âm thầm trở thành “dịch bệnh” của tuổi già. Nếu hệ thống y tế cơ sở không được trang bị, người cao tuổi chỉ còn cách chấp nhận sống trong im lặng hoặc phải tự xoay xở với dịch vụ đắt đỏ ở tuyến trên.

Trước thực trạng đó, hai đề tài khoa học ra đời không phải để bổ sung thêm một báo cáo trên giá sách, mà để tạo nền tảng cho đổi mới mô hình chăm sóc thính lực. Tại Hưng Yên, nhiệm vụ cấp tỉnh về "Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp can thiệp nghe kém ở người cao tuổi giai đoạn 2025-2030" do trường đại học y dược chủ trì, phối hợp với ngành y tế và hội chuyên môn, đã được Hội đồng khoa học nghiệm thu ngày 22/9. Tại Hải Phòng, đề tài cấp thành phố do Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương chủ trì, thực hiện trong 18 tháng và được đánh giá nghiệm thu ngày 18/9. Điểm chung đáng giá: cả hai không dừng ở việc mô tả tình trạng suy giảm thính lực, mà xây dựng mô hình can thiệp cộng đồng dựa trên bằng chứng, hướng tới lộ trình thực hiện đến năm 2030.

Mô hình sàng lọc nghe kém tại cộng đồng: xương sống là y tế cơ sở

Nếu phải chọn một điểm đột phá, đó chính là quyết định đưa sàng lọc nghe kém xuống tận cộng đồng, thay vì chờ người bệnh tự mò lên tuyến cuối. Từ kết quả khảo sát, nhóm nghiên cứu ở Hưng Yên đề xuất tăng cường sàng lọc nghe kém tại cộng đồng, tư vấn và hỗ trợ người cao tuổi; đồng thời hoàn thiện hệ thống chuyển tuyến, đầu tư trang thiết bị và đào tạo nhân lực thính học. Không ít lãnh đạo y tế vẫn lo ngại “tăng việc cho trạm y tế xã”, nhưng thực tế mô hình đã được triển khai thí điểm tại các trạm y tế như Yên Mỹ và Xuân Trúc cho thấy điều ngược lại: tuyến cơ sở, nếu được trao công cụ và quy trình rõ ràng, chính là nơi phù hợp nhất để phát hiện sớm những trường hợp suy giảm thính lực tiềm ẩn.

Mô hình lý thuyết ở Hải Phòng cũng khẳng định vai trò trung tâm của y tế cơ sở. Nhóm nghiên cứu xây dựng bốn hợp phần: sàng lọc phát hiện sớm tại cộng đồng và cơ sở chuyên khoa; can thiệp phân tầng theo mức độ (từ tư vấn chăm sóc tai, giáo dục kỹ năng giao tiếp chủ động, đến sử dụng máy trợ thính và cấy điện cực ốc tai); đầu tư trang thiết bị, cơ sở vật chất; và đào tạo nguồn nhân lực. Thí điểm chương trình giáo dục kỹ năng giao tiếp chủ động cho người cao tuổi bị suy giảm thính lực được người cao tuổi, người chăm sóc và cán bộ y tế đánh giá tích cực, có tính khả thi và khả năng nhân rộng qua hệ thống y tế cơ sở. Đây không phải những hoạt động xa lạ với trạm y tế xã, mà là phần mở rộng tự nhiên của công tác quản lý bệnh mạn tính và chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Lộ trình đến 2030: can thiệp cộng đồng phải gắn với cải cách hệ thống

Quan điểm coi sàng lọc nghe kém như một dịch vụ “thêm cho có” sẽ khiến mọi nỗ lực thí điểm sớm lụi tắt. Các giải pháp mà nhóm nghiên cứu Hưng Yên đề xuất đều được thiết kế theo lộ trình đến năm 2030, gắn với vai trò rõ ràng của ngành y tế, y tế cơ sở và các tổ chức liên quan. Tại Hải Phòng, nhóm nghiên cứu không chỉ mô tả mô hình, mà kiến nghị giao nhiệm vụ và phân bổ ngân sách để triển khai chương trình sàng lọc, phát hiện và can thiệp suy giảm thính lực cho người cao tuổi; đầu tư xây dựng trung tâm thính học tại bệnh viện tuyến tỉnh và bệnh viện đa khoa cấp II; phê duyệt danh mục kỹ thuật sàng lọc; đồng thời lập kế hoạch đào tạo kỹ thuật viên thính học và cán bộ thực hiện kỹ thuật cấy điện cực ốc tai. Nói cách khác, can thiệp cộng đồng chỉ bền vững khi được neo vào thay đổi cấu trúc hệ thống, từ bảo hiểm y tế đến quy hoạch nhân lực và trang thiết bị.

Điểm đáng giá nhất của hai đề tài là vai trò làm "cơ sở khoa học" cho hoạch định chính sách, chứ không chỉ là tập hợp số liệu. Kết quả nghiên cứu ở Hải Phòng được đánh giá là cung cấp bằng chứng thực tiễn để xây dựng hệ thống sàng lọc, quản lý và can thiệp suy giảm thính lực bài bản hơn cho người cao tuổi trên địa bàn trong thời gian tới. Tương tự, nhiệm vụ ở Hưng Yên được Hội đồng đánh giá có giá trị khoa học và thực tiễn, đủ sức làm nền tảng cho mô hình sàng lọc nghe kém tại cộng đồng. Nếu các địa phương khác tiếp tục áp dụng cách tiếp cận dựa trên bằng chứng này, chiến lược đến 2030 hoàn toàn có thể biến sàng lọc nghe kém thành một nội dung thường quy trong chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, thay vì những dự án lẻ tẻ và phụ thuộc vào cá nhân nhiệt tình.

Kết luận: Đã đến lúc coi nghe kém là chỉ số sức khỏe cộng đồng

Nhìn từ những con số hơn 70% người cao tuổi có suy giảm thính lực, điều đáng lo nhất không phải là bản thân tỷ lệ, mà là cách chúng ta vẫn làm ngơ trước nó. Nghe kém không còn là một chi tiết nhỏ trong câu chuyện già hóa, mà là chỉ số sức khỏe cộng đồng cần được đo lường, quản lý và can thiệp như tăng huyết áp hay đái tháo đường. Mô hình sàng lọc nghe kém tại cộng đồng, với trục chính là y tế cơ sở, tư vấn, chuyển tuyến và can thiệp phân tầng, cho thấy một con đường khả thi để thay đổi. Nhưng mọi mô hình sẽ chỉ là bản vẽ nếu thiếu quyết tâm chính trị, ngân sách, mã kỹ thuật trong bảo hiểm y tế và chương trình đào tạo nhân lực cụ thể.

Có lẽ câu hỏi đúng lúc này không phải là "chúng ta có nên làm sàng lọc nghe kém không", mà là "chúng ta còn chấp nhận để bao nhiêu thế hệ người cao tuổi sống trong im lặng nữa". Khi đã có dữ liệu thực trạng, mô hình can thiệp cộng đồng và lộ trình đến 2030, việc chậm trễ triển khai sẽ đồng nghĩa với thêm nhiều năm cô lập xã hội, trầm cảm và suy giảm chất lượng cuộc sống cho hàng vạn người cao tuổi. Sàng lọc nghe kém tại cộng đồng vì thế phải được coi là một phần bắt buộc trong chiến lược chăm sóc người cao tuổi: phát hiện sớm, can thiệp cộng đồng, và đảm bảo mỗi tiếng gọi, mỗi cuộc trò chuyện đều không bị bỏ lỡ chỉ vì chúng ta đã chậm hành động.