Danh hiệu “Nhà khoa học của nhà nông”: khi ruộng đồng gặp phòng thí nghiệm
“Nhà khoa học của nhà nông” là chương trình tôn vinh những cá nhân áp dụng nghiên cứu và sáng tạo kỹ thuật nông nghiệp vào sản xuất, từ đội ngũ trí thức đến nông dân chân đất, tạo ra giá trị mới cho nông nghiệp, nông thôn và nông dân thông qua chuyển giao công nghệ nông nghiệp thực tiễn, dễ áp dụng và mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Sáng 2-10 tại Hà Nội, Trung ương Hội Nông dân Việt Nam tổ chức Lễ tôn vinh “Nhà khoa học của nhà nông” lần thứ VII, đồng thời trao giải cuộc thi “Sáng tạo kỹ thuật nhà nông” toàn quốc lần thứ XI giai đoạn 2025 - 2026. Ban tổ chức công nhận danh hiệu cho 42 cá nhân tiêu biểu và trao 24 giải thưởng cho các sáng chế của nông dân cả nước. Đây không phải một lễ trao thưởng thuần túy, mà là thông điệp chính trị rõ ràng: nông nghiệp Việt Nam muốn bứt phá thì phải dựa vào tri thức tại chỗ, nghiên cứu ứng dụng và liên minh giữa nhà khoa học nông dân với đội ngũ chuyên gia.
“Tiến sĩ cá” và bài học nuôi trồng thủy sản bền vững từ 14 loài cá biển
Trong danh sách 42 gương mặt được tôn vinh, PGS.TS Ngô Văn Mạnh – người được ngư dân gọi là “tiến sĩ cá” – là minh chứng sống động cho sức mạnh của chuyển giao công nghệ nông nghiệp nếu được thiết kế vì người dân. Ông đã chủ trì, tham gia 24 đề tài, dự án chuyển giao công nghệ sản xuất giống và nuôi 14 loài cá biển, từ cá chim vây vàng, cá chim vây ngắn đến cá bè vẫu, cá khế vằn, cá sủ đất, cá hồng Mỹ và các dòng cá mú lai. Những loài cá này hiện được nuôi ở bè, đìa tại nhiều tỉnh ven biển, mang lại hiệu quả kinh tế cao cho ngư dân và doanh nghiệp. Câu nói của ông đáng để trích dẫn: “Khi nghiên cứu xây dựng quy trình sản xuất giống và nuôi thương phẩm cá biển phải đơn giản hóa các bước kỹ thuật trước khi chuyển giao cho người dân thì mới đảm bảo được tính ứng dụng cao trong thực tiễn sản xuất”. Đó chính là cốt lõi của nuôi trồng thủy sản bền vững: kỹ thuật phải tinh, nhưng quy trình phải đơn giản, dễ học, dễ nhân rộng.
Nông dân thành nhà khoa học: từ ổi Ruby ở Ea Súp đến sáng tạo trên đồng ruộng
Nếu PGS.TS Ngô Văn Mạnh đại diện cho giới hàn lâm, thì câu chuyện của chị Nguyễn Thị Bích ở Ea Súp cho thấy nhà khoa học nông dân có thể trưởng thành ngay từ ruộng vườn. Xuất phát từ cây ổi Ruby trên vùng đất cát pha sỏi, nắng nóng quanh năm, chị không chấp nhận số phận “bán quả tươi giá thấp”, mà tự nghiên cứu giải pháp phát triển sản phẩm theo hướng tuần hoàn. Từ nguyên liệu ổi, chị xây dựng quy trình tạo ra ổi tươi, trà lá ổi Briêt Organic, rượu ổi Ruby, nước cốt ổi, tận dụng tối đa phụ phẩm để giảm lãng phí và chất thải nông nghiệp. Nhờ đó, giá trị sản phẩm tăng từ 20.000 đồng/kg lên 30.000 đồng/kg, doanh thu 2 ha ổi từ 1,6 tỷ đồng lên 2,4 tỷ đồng mỗi năm. Song hành với chuỗi giá trị này, chị còn ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý vùng trồng, nhật ký sản xuất, truy xuất nguồn gốc bằng phần mềm FaceFarm và mã QR. Đây không phải “phép màu công nghệ” xa vời mà là sáng tạo kỹ thuật nông nghiệp rất cụ thể, cho thấy nông dân khi nghiên cứu nghiêm túc hoàn toàn có thể bước vào vai trò nhà khoa học của chính mình.
Khánh Hòa và những ý tưởng nhỏ nhưng thay đổi cuộc chơi trên đồng biển
Khánh Hòa có 1 cá nhân được tôn vinh “Nhà khoa học của nhà nông” là PGS.TS Ngô Văn Mạnh, cùng 3 nhà nông đoạt giải cuộc thi “Sáng tạo kỹ thuật nhà nông”, cho thấy một tỉnh ven biển có thể trở thành điểm nóng của đổi mới nông nghiệp nếu biết khuyến khích sáng tạo ở mọi cấp độ. Giải pháp cải tạo đất bạc màu để phát triển nông nghiệp hữu cơ tuần hoàn khép kín gắn với dịch vụ, du lịch sinh thái; sáng kiến bẫy sập bằng tre diệt chuột không cần mồi nhử; kỹ thuật nuôi hàu sữa thương phẩm hai giai đoạn đều là những ý tưởng không hào nhoáng nhưng đánh vào đúng “nút thắt” của nông dân: đất xấu, dịch hại, năng suất thấp. Điều đáng nói là các giải pháp này được công nhận ở tầm toàn quốc, chứng tỏ giá trị của sáng tạo kỹ thuật nông nghiệp xuất phát từ thực tiễn. Chương trình hằng năm không chỉ biểu dương mà còn góp phần thúc đẩy phong trào thi đua lao động sáng tạo, khuyến khích chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp tuần hoàn, nâng cao giá trị nông sản và bám sát yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Vì sao cần coi nông dân như một lực lượng nghiên cứu
Chương trình tôn vinh “Nhà khoa học của nhà nông” được tổ chức hằng năm để ghi nhận các nhà khoa học và nông dân có sáng chế, giải pháp kỹ thuật ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn. Nhưng sâu xa hơn, đây là hình thức tri ân của giai cấp nông dân với đội ngũ trí thức, đồng thời là cơ chế động viên liên kết chặt chẽ giữa nhà khoa học và nhà nông, xây dựng liên minh bền vững giữa công nhân, nông dân và trí thức. Khi nông dân được nhìn nhận là chủ thể nghiên cứu ứng dụng, họ tự khuyến khích mình tìm tòi, cải tiến công cụ, quy trình, mạnh dạn tiếp nhận công nghệ mới. Theo ban tổ chức, 42 gương mặt được tôn vinh gồm 26 nhà khoa học có học vị tiến sĩ tại các viện, trường hàng đầu, bên cạnh những nhà sáng chế nông dân “chân đất” với sáng kiến hữu ích từ thực tiễn. Cấu trúc đó là tuyên bố mạnh mẽ: nông nghiệp hiện đại không thể chỉ dựa vào phòng thí nghiệm; nó cần một hệ sinh thái tri thức nơi nông dân vừa là người sử dụng, vừa là người đồng sáng tạo. Kết luận hợp lý cho nông nghiệp Việt Nam hôm nay là phải coi mỗi hộ nông dân là một “đơn vị R&D nhỏ”, được tiếp sức bởi mạng lưới nhà khoa học và các chương trình tôn vinh như thế này.
