Khi nhà khoa học bước xuống ruộng: ý nghĩa của một lễ tôn vinh kép
Lễ tôn vinh “Nhà khoa học của Nhà nông” và trao giải Cuộc thi “Sáng tạo kỹ thuật nhà nông” là sự kiện thường niên, nơi các nhà khoa học nông nghiệp, nông dân Việt Nam xuất sắc và nhà quản lý được ghi nhận vì đã đưa tri thức, sáng tạo kỹ thuật nhà nông và công nghệ mới vào thực tiễn sản xuất, tạo cây trồng, vật nuôi hiệu quả hơn, thân thiện môi trường và góp phần chuyển đổi số nông nghiệp. Điều đáng nói là chương trình không dừng ở việc tôn vinh nhà khoa học trên bục vinh quang, mà đặt họ vào đúng vị trí: người bạn đồng hành của nông dân. Sáng 2/10 tại Hà Nội, Trung ương Hội Nông dân Việt Nam chủ trì tổ chức đồng thời lần thứ VII lễ tôn vinh “Nhà khoa học của Nhà nông” và lần thứ XI Cuộc thi “Sáng tạo kỹ thuật nhà nông” toàn quốc, biến hội trường thành một “cánh đồng” nơi tri thức và kinh nghiệm sản xuất gặp nhau. Ở đó, mỗi cái bắt tay giữa nhà khoa học và người nông dân là một lời khẳng định: khoa học nông nghiệp chỉ có ý nghĩa khi được gieo trên đất ruộng, chứ không phải nằm im trong phòng thí nghiệm.
42 nhà khoa học của nhà nông: cầu nối giữa viện nghiên cứu và thửa ruộng
Năm nay, 42 nhà khoa học của nhà nông được vinh danh sau quá trình xét chọn hồ sơ từ 25 tỉnh, thành phố và các cơ quan Trung ương. Con số đó không chỉ nói về thành tích, mà nói về một mạng lưới trí thức đang âm thầm gắn nghiên cứu với đời sống nông thôn. Trong số này, có 26 nhà khoa học sở hữu học vị tiến sĩ, đang công tác tại những viện và đơn vị hàng đầu của ngành nông nghiệp và môi trường – những nơi sinh ra các giải pháp công nghệ cao nhưng nay đã phải trả lời trực tiếp câu hỏi: nông dân cần gì? Tiêu chí xét chọn cũng cho thấy rõ quan điểm: không tôn vinh “ngôi sao phòng lab”, mà tôn vinh những người để công trình của mình được áp dụng rộng rãi; những nhà quản lý miệt mài chuyển giao, huấn luyện nông dân; và cả những nhà nông tự thân trở thành nhà khoa học nông nghiệp qua các sáng kiến thực địa. Một câu nói nổi bật từ lễ tôn vinh là: “Chương trình tôn vinh ‘Nhà khoa học của Nhà nông’ không chỉ cổ vũ, khích lệ, tôn vinh, tri ân… mà còn tạo ra một phong trào thi đua trong cán bộ, hội viên nông dân”. Đó là cách biến danh hiệu thành phong trào, không phải thành huy chương treo tường.
24 sáng tạo kỹ thuật nhà nông: sức mạnh từ bàn tay người nông dân
Song song với việc tôn vinh nhà khoa học, 24 sáng tạo kỹ thuật nhà nông được trao giải tại Cuộc thi toàn quốc lần thứ XI, được lựa chọn từ 83 hồ sơ giải pháp hợp lệ của 20 tỉnh, thành. Đây không phải những sáng chế xa lạ, mà là những giải pháp cơ khí và chế biến, chăn nuôi và thủy sản, trồng trọt, sinh học và môi trường gắn chặt với từng bước đi trên ruộng, từng cú bấm máy trong chuồng trại. Việc tôn vinh những nông dân Việt Nam xuất sắc về sáng chế gửi đi một thông điệp rõ ràng: người nông dân không chỉ là “đối tượng áp dụng” công nghệ; họ là chủ thể sáng tạo. Họ quan sát đất, nước, khí hậu, rồi tự mình cải tiến máy móc, quy trình để tiết kiệm công, giảm rủi ro, tăng năng suất. Những giải pháp đó, khi được công nhận ở tầm quốc gia, trở thành “tiếng nói ngang hàng” với các đề tài nghiên cứu từ viện trường – tạo nên một cuộc đối thoại bình đẳng giữa kinh nghiệm và lý luận. Chính từ những sáng tạo kỹ thuật nhà nông này, các mô hình canh tác xanh, hữu cơ, tuần hoàn và ít phát thải có cơ hội lan rộng ra khỏi phạm vi một xã, một huyện để bước vào chiến lược phát triển nông nghiệp mới.
Từ Hakoda đến ruộng đồng số: những câu chuyện cho thấy khoa học đã "vào việc"
Trong hàng chục câu chuyện được nhắc đến tại buổi lễ, trường hợp của dược sĩ Nguyễn Thị Thanh Tuyền từ Hà Nội đặc biệt cho thấy khoa học nông nghiệp đang chuyển mình theo hướng gắn với sản phẩm cụ thể. Là Phó Giám đốc Hợp tác xã Bảo tồn và Phát triển Dược liệu Sóc Sơn, bà nghiên cứu trà hoa vàng Hakoda và nước chấm xì dầu từ hạt đậu đen – những sản phẩm vừa mang tính bản địa, vừa có tiềm năng thị trường rõ rệt. Các nghiên cứu này được Cục Sở hữu Trí tuệ cấp bằng sáng chế và đã giành Giải thưởng Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VIFOTEC) cùng giải Hội thi Sáng tạo Kỹ thuật Hà Nội. Đây là ví dụ thuyết phục cho chiếc cầu nối giữa phòng thí nghiệm và chuỗi giá trị nông sản: tri thức về dược liệu, công nghệ chế biến gắn với mô hình hợp tác xã, giúp người trồng dược liệu không chỉ bán nguyên liệu thô mà sở hữu sản phẩm giá trị gia tăng. Khi những mô hình như vậy được tôn vinh, thông điệp gửi tới hệ thống nghiên cứu là rất rõ: hãy nghiên cứu từ nhu cầu thực của nông dân và thị trường, để mỗi đề tài có thể “đứng vững” giữa chợ, chứ không chỉ trong các báo cáo tổng kết. Sự kiện năm nay cũng gắn trực tiếp với Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cho thấy nông nghiệp – lâu nay vốn bị coi là “chậm đổi mới” – đang được đặt vào trung tâm của chiến lược khoa học công nghệ.
Từ phong trào thi đua đến chuyển đổi tư duy sản xuất nông nghiệp
Nếu nhìn sự kiện này chỉ như một lễ trao giải, chúng ta sẽ bỏ lỡ ý nghĩa lớn nhất của nó. Trung ương Hội Nông dân Việt Nam đặt mục tiêu rõ: thông qua chương trình, thúc đẩy nông dân thay đổi tư duy, cách thức sản xuất nông nghiệp; mạnh dạn ứng dụng khoa học kỹ thuật, công nghệ mới và chuyển đổi số để tạo ra sản phẩm nông nghiệp xanh, hữu cơ, tuần hoàn, ít phát thải, nâng cao chất lượng và giá trị nông sản trên thị trường trong nước và quốc tế. Nói cách khác, tôn vinh nhà khoa học và nông dân sáng tạo là cách khởi động một “chuỗi phản ứng” trong cộng đồng nông thôn. Danh hiệu làm gương, phong trào thi đua tạo áp lực tích cực, còn các mô hình, đề tài và sáng chế được nhân rộng trở thành công cụ để hàng triệu nông dân có thể chuyển đổi. Điều đáng mừng là điểm khởi đầu của chuỗi đó không nằm ở cấp vĩ mô xa vời, mà bắt đầu từ những câu chuyện rất cụ thể: một chiếc máy cơ khí cải tiến, một mô hình nuôi thủy sản hiệu quả, một sản phẩm trà hoa vàng Hakoda bước ra thị trường. Chính những chi tiết ấy làm cho khẩu hiệu “khoa học là động lực phát triển nông nghiệp” không còn sáo rỗng. Khi nhìn lại lễ tôn vinh này như một bước đi trong lộ trình dài, có thể thấy rõ: tương lai nông nghiệp Việt Nam – với những nông dân Việt Nam xuất sắc – sẽ phụ thuộc vào việc chúng ta có tiếp tục coi nhà khoa học là người đồng hành của ruộng đồng hay không. Sự kiện tại Hà Nội đã trả lời câu hỏi đó bằng hành động, và giờ là lúc các địa phương, các hội viên nông dân biến hành động ấy thành thói quen sản xuất mới.
