Thiếu nhân lực hạt nhân Việt Nam: vấn đề gốc chứ không phải chuyện phụ
Thiếu hụt nhân lực hạt nhân Việt Nam là tình trạng năng lực con người trong nghiên cứu, quản lý, vận hành và ứng dụng công nghệ hạt nhân phát triển chậm, thiếu chiều sâu và không đủ về số lượng, khiến các dự án năng lượng nguyên tử, từ y tế đến công nghiệp, bị kìm hãm so với tiềm năng và nhu cầu thực tế. Trong khi năng lượng nguyên tử đã được nhiều nước dùng rộng rãi cho y tế, công nghiệp, môi trường, Việt Nam mới dừng ở mức làm chủ vài kỹ thuật quan trọng nhưng ứng dụng còn mỏng, phân tán và thiếu hệ thống. Nguyên nhân không nằm ở công nghệ mà ở con người: quy hoạch phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử đã đề cập đào tạo, nhưng triển khai yếu, thiếu kinh phí và chưa xác định rõ nhu cầu từng bộ, ngành. Ở đây cần nói thẳng: nếu không xem nhân lực hạt nhân là ưu tiên số một, mọi chiến lược công nghệ hạt nhân sẽ trở thành bản kế hoạch trên giấy, không đủ lực để biến thành năng lực thực tế.
Lò phản ứng Đồng Nai: tham vọng lớn đang thiếu đội quân chuyên gia
Dự án lò phản ứng Đồng Nai được kỳ vọng là bước nhảy vọt của công nghệ hạt nhân, nhưng đang đối mặt trực diện với bài toán nhân lực. Đây không chỉ là một công trình nghiên cứu, mà là nền tảng để hình thành trung tâm sản xuất đồng vị phóng xạ phục vụ chẩn đoán, điều trị ung thư trong nước và khu vực. Trong khi lò Đà Lạt công suất 0,5MW đã phải gồng mình cung cấp khoảng 80% dược chất phóng xạ cho các bệnh viện cả nước, lò Đồng Nai dự kiến có công suất gấp khoảng 30 lần. Một cơ sở hạt nhân như vậy không thể vận hành bằng lực lượng "tạm bợ". Chiến lược năng lượng nguyên tử đặt mục tiêu xây dựng đội ngũ khoảng 2.000 người vào năm 2030, tăng lên 2.500 người năm 2035, gồm quản lý nhà nước, nghiên cứu – phát triển, hỗ trợ kỹ thuật và vận hành trực tiếp. Câu hỏi khó là: chúng ta lấy đâu ra lực lượng này nếu không bắt đầu tích lũy ngay từ bây giờ, với kế hoạch đào tạo bài bản gắn chặt với nhu cầu vận hành lò phản ứng Đồng Nai.
Đào tạo năng lượng nguyên tử: không thể chỉ trông chờ học bổng nước ngoài
Cách tiếp cận hiện nay – chủ yếu đưa cán bộ, sinh viên ra nước ngoài học – đã lộ rõ giới hạn. Từng có gần 100 người được gửi sang Nga và Nhật Bản đào tạo điện hạt nhân, nhưng chỉ còn khoảng 30% quay lại làm việc đúng ngành, số còn lại chuyển sang lĩnh vực khác. Tình trạng này làm rò rỉ chất xám và khiến các dự án trong nước luôn thiếu lực lượng nòng cốt. Tại cuộc họp báo thường kỳ ngày 30/9/2026, TS Trần Chí Thành nhấn mạnh Việt Nam cần năng lực tự đào tạo nhân lực hạt nhân trong nước, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào đào tạo ở nước ngoài. Đề xuất mở thêm 1–2 khoa Công nghệ hạt nhân tại các đại học kỹ thuật hàng đầu không phải làm lại từ đầu, mà là yêu cầu nâng cấp lên chuẩn quốc tế, tăng cường phòng thí nghiệm, cơ sở thực hành, đội ngũ giảng viên và liên kết viện – trường. Nếu chỉ dừng ở vài lớp lý thuyết, không gắn với thực hành tại cơ sở hạt nhân, đào tạo sẽ khó tạo ra những kỹ sư đủ sức vận hành nhà máy điện hạt nhân hay lò phản ứng nghiên cứu.
Khoảng trống nhân lực và hệ quả trực tiếp với người bệnh, doanh nghiệp
Thiếu nhân lực hạt nhân không phải là vấn đề nội bộ của ngành, mà tác động trực tiếp tới người bệnh ung thư, doanh nghiệp công nghiệp và cả an toàn môi trường. Viện Năng lượng Nguyên tử cho biết số ca ung thư tăng kéo theo nhu cầu sản phẩm phóng xạ cho chẩn đoán, điều trị ngày càng lớn, trong khi khả năng sản xuất trong nước mới dưới 10 loại đồng vị điều trị, so với hàng chục, thậm chí hàng trăm loại trên thế giới. Khoảng cách này phản ánh rõ năng lực nghiên cứu và sản xuất còn hạn chế. Ngoài y tế, công nghệ hạt nhân đang được dùng để kiểm tra không phá hủy thiết bị tại nhà máy lọc dầu, nhiệt điện, giúp phát hiện sớm nguy cơ sự cố. Nhưng nếu lực lượng kỹ thuật bức xạ mỏng và thiếu kinh nghiệm, doanh nghiệp sẽ không dám mở rộng ứng dụng, hoặc phải thuê dịch vụ ngoài với chi phí cao và rủi ro phụ thuộc. Nói cách khác, nhân lực thiếu khiến công nghệ an toàn hơn tồn tại trên giấy, còn người dân và doanh nghiệp tiếp tục chấp nhận mức rủi ro đáng lẽ có thể giảm.
Nếu không hành động ngay, công nghệ hạt nhân sẽ tiếp tục "lỡ chuyến tàu"
Một nhà máy điện hạt nhân có thể cần khoảng 1.000 người, trong đó 700–800 người vận hành, kỹ thuật và hỗ trợ, còn lực lượng cốt lõi khoảng 200–300 chuyên gia. Con số này cho thấy mức độ nghiêm túc mà chúng ta phải dành cho đào tạo: đây không phải ngành có thể xoay xở bằng vài chục người tâm huyết. Nếu các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận được tái khởi động, rồi tiến tới lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), Việt Nam sẽ đối mặt đồng thời nhu cầu nhân lực cho điện hạt nhân, cho lò phản ứng Đồng Nai và cho các ứng dụng y tế, công nghiệp. Tiếp tục chần chừ đồng nghĩa với việc tự tước đi cơ hội làm chủ công nghệ, buộc phải phụ thuộc chuyên gia nước ngoài hoặc thu hẹp quy mô ứng dụng. Kết luận rõ ràng là: muốn công nghệ hạt nhân trở thành trụ cột cho y tế hiện đại, công nghiệp an toàn và an ninh năng lượng, Việt Nam phải coi nhân lực hạt nhân là một chương trình quốc gia độc lập – có mục tiêu, nguồn lực và cơ chế giữ chân người giỏi. Nếu không, mọi tham vọng với năng lượng nguyên tử sẽ mãi ở dạng dự án "tiềm năng" chứ không bao giờ trở thành năng lực thực.
