Chuyển đổi chỉ bền vững khi kỹ thuật đến được ruộng đồng
Lúa phát thải thấp là phương thức canh tác giảm khí nhà kính bằng cách điều tiết nước, sử dụng vật tư hợp lý và theo dõi dữ liệu sản xuất, đồng thời duy trì năng suất và sinh kế cho người trồng lúa. Đây không phải thay đổi một thao tác riêng lẻ: sản xuất lúa ĐBSCL cần phối hợp kỹ thuật, hạ tầng và nguồn lực đủ lâu để cách làm mới đứng vững sau khi mô hình hỗ trợ kết thúc.
Sáng 28-10 tại Cần Thơ, Oxfam tại Việt Nam cùng các đối tác khởi động Dự án GORICE, hướng đến phát triển chuỗi giá trị lúa gạo bền vững, phát thải thấp và thích ứng biến đổi khí hậu tại ĐBSCL. Dự án triển khai giai đoạn 2025-2030 tại Cần Thơ, An Giang và Vĩnh Long, tập trung vào kỹ thuật canh tác, kinh tế tuần hoàn, thị trường gạo phát thải thấp và thay đổi hành vi tiêu dùng.
Động lực chuyển đổi đã rõ: giảm giống, phân bón có thể giúp tiết kiệm chi phí ngay trong một vụ, nhưng mở rộng cách làm đòi hỏi thủy lợi, máy móc và năng lực ghi chép, kiểm chứng. Nếu thiếu các điều kiện đó, mô hình tốt dễ dừng ở vài cánh đồng trình diễn thay vì trở thành nền nếp sản xuất.
Hiệu quả kỹ thuật phải nhìn thấy trong túi tiền nông dân
Một quy trình chỉ có sức thuyết phục khi nông dân thấy lợi ích cụ thể, chứ không chỉ nhận thêm yêu cầu tuân thủ. Tưới ngập - khô xen kẽ giúp giảm thời gian ruộng ngập liên tục, nhưng cần khả năng chủ động cấp và rút nước. Vì vậy, đầu tư thủy nông nội đồng không phải phần phụ của chuyển đổi; đó là điều kiện để kỹ thuật vừa giảm phát thải vừa có thể đo đếm.
Ở khâu gieo sạ, kết hợp sạ chính xác theo hàng với máy vùi phân sâu có thể giảm số lần bón từ 3-4 xuống còn 2, đồng thời cắt ít nhất 30% lượng phân đạm và 30% thuốc bảo vệ thực vật tại các mô hình thử nghiệm. Những lợi ích này đáng kể, nhưng để nhân rộng, nông dân và hợp tác xã phải tiếp cận được máy móc, dịch vụ kỹ thuật và cách tổ chức đồng ruộng phù hợp.
Thách thức kế tiếp là dữ liệu: ghi chép canh tác và hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định phát thải (MRV) cần đủ nhất quán để chứng minh kết quả. Tiêu chuẩn chung, truy xuất nguồn gốc và công cụ khuyến cáo theo điều kiện từng thửa ruộng sẽ giúp tránh tình trạng mỗi dự án làm một kiểu. Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi giảm được chi phí và làm quy trình dễ thực hiện hơn.
Vốn là điều kiện để mô hình không dừng sau hỗ trợ
Nút thắt vốn nằm cả ở đầu tư ban đầu lẫn chi phí duy trì. Chuyển đổi cần hạ tầng tưới tiêu, cơ giới hóa và kinh phí vận hành MRV; trong khi sản xuất phân tán qua nhiều hộ nhỏ khiến việc cấp vốn và thẩm định từng trường hợp trở nên khó khăn. Nếu dòng tiền chỉ đến trong thời gian dự án, hợp tác xã có thể thiếu nguồn lực để tiếp tục ghi chép, vận hành thiết bị và giữ liên kết sau đó.
Do đó, tài chính xanh cần gắn với kết quả có thể kiểm chứng và lợi ích thực tế trong chuỗi giá trị lúa, thay vì chỉ tài trợ thiết bị riêng lẻ. Khi nông dân giảm được chi phí và doanh nghiệp có dữ liệu xác nhận kết quả, các bên mới có cơ sở tiếp cận nguồn lực xanh và chuẩn bị cho thị trường carbon. GORICE cũng đặt mục tiêu mở cơ hội tiếp cận tài chính xanh, thị trường carbon và kinh doanh bền vững, đặc biệt cho phụ nữ và người dân tộc thiểu số.
Đây là hướng đi đúng, nhưng không nên xem tín chỉ carbon như lời hứa thu nhập chắc chắn cho từng hộ. Trước hết, cần quy trình đo lường đáng tin cậy, hợp tác xã đủ năng lực tập hợp dữ liệu và cơ chế phân chia lợi ích minh bạch. Tài chính chỉ giúp chuyển đổi lâu dài khi người trồng lúa hiểu mình được lợi gì và có thể tiếp tục sản xuất theo cách mới.
Sinh kế và quy mô quyết định độ bền của chuyển đổi
GORICE đặt mục tiêu cải thiện phúc lợi kinh tế, xã hội và môi trường của nông dân, đồng thời đóng góp vào Đề án một triệu héc-ta lúa tại ba địa phương. Trọng tâm này quan trọng vì chuyển đổi không thể bền nếu chỉ yêu cầu nông dân giảm đầu vào mà bỏ qua đầu ra, thu nhập và khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.
Các hoạt động như tận dụng rơm rạ theo hướng kinh tế tuần hoàn, đào tạo kỹ thuật, liên kết thị trường và ổn định đầu ra giúp gắn thực hành mới với sinh kế. Dự án đặt mục tiêu mang lợi ích trực tiếp đến 48.200 người, đưa 180.000 ha gieo trồng vào các thực hành chất lượng cao, phát thải thấp và giúp giảm khoảng 748.000 tấn carbon. Những con số này chỉ có ý nghĩa nếu người tham gia tiếp tục áp dụng sau đào tạo và kết thúc hỗ trợ.
Kết luận, công nghệ và vốn là hai nút thắt gắn chặt với nhau: thiếu hạ tầng thì kỹ thuật khó làm đúng, thiếu vốn thì khó duy trì đo đếm và mở rộng. Muốn lúa gạo bền vững trở thành lựa chọn có sức sống, các dự án cần đi xa hơn mô hình trình diễn: hỗ trợ sinh kế, củng cố hợp tác xã, phát triển thị trường và bảo đảm nông dân nhận được lợi ích rõ ràng từ kết quả giảm phát thải.
