Chủ động sinh kế bắt đầu từ lựa chọn phù hợp
Sinh kế vùng cao là cách người dân tạo thu nhập từ nguồn lực, kỹ năng và cơ hội phù hợp với điều kiện địa phương, thay vì phụ thuộc vào một nguồn sống duy nhất. Ở Bằng Thành, Thái Nguyên, một số hộ rời chăn nuôi lợn để nuôi dúi sau khi dịch bệnh và giá cả bấp bênh khiến cách làm cũ thêm rủi ro. Tại vùng cao Đà Nẵng, người dân học nghề và tiếp cận kỹ thuật để mở rộng lựa chọn sản xuất, việc làm. Hai hướng đi khác nhau nhưng cùng cho thấy một điều: hỗ trợ chỉ phát huy tác dụng khi người dân có thể biến nó thành lựa chọn phù hợp với gia đình mình. Đổi vật nuôi hay học một nghề mới đều đòi hỏi chủ động thử sức, tích lũy kỹ năng và cân nhắc đầu ra. Đây không phải lối tắt làm giàu, mà là cách giảm lệ thuộc vào một nguồn thu.
Nuôi dúi: tận dụng thức ăn sẵn có, nhưng cần kỹ thuật
Tại thôn Nà Lại, xã Bằng Thành, ông Ma Văn Dũng bắt đầu nuôi khoảng 20 đôi dúi vào cuối năm 2004; từ đàn ban đầu, gia đình ông phát triển lên hơn 200 con, chủ yếu phục vụ sinh sản. Anh Ma Văn Huỳnh chọn hướng này từ năm 2024, khởi đầu với 20 đôi sau thời gian nuôi lợn, trâu, bò. Lợi thế của mô hình là có thể dùng thân tre, thân ngô, thân sắn cùng mía và cỏ voi làm thức ăn, giảm chi phí đầu vào và không đòi hỏi quá nhiều công chăm sóc. Với đàn hiện tại, anh Huỳnh dành hơn một giờ mỗi ngày cho việc cho ăn, vệ sinh chuồng và kiểm tra sức khỏe. Dù vậy, nuôi dúi vùng cao không đồng nghĩa với rủi ro biến mất: chuồng trại, nhiệt độ, chăm sóc con giống và phòng bệnh vẫn quyết định khả năng duy trì đàn.
Đào tạo nghề phải đi cùng thực hành và đầu ra
Ở Phước Chánh, thành phố Đà Nẵng, Hồ Văn Quyển, người Gié Triêng, tìm hướng mới khi thu nhập từ nương rẫy phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Anh tham gia mô hình nuôi hươu lấy nhung, được hướng dẫn kỹ thuật và áp dụng vào việc chăm sóc đàn tại gia đình. Cách hỗ trợ “cầm tay chỉ việc” giúp người nuôi học từ khâu chuẩn bị thức ăn đến chăm sóc hươu, thay vì chỉ nhận con giống rồi tự xoay xở. Học nghề vùng cao cũng cần gắn với việc làm cụ thể: tại xã Đông Giang, 112 học viên hoàn thành khóa ba tháng về cơ khí, nấu ăn và pha chế. Quy mô đào tạo đáng kể, nhưng chứng chỉ tự nó chưa bảo đảm sinh kế. Thực hành, sự đồng hành sau khóa học và cơ hội tiếp cận thị trường mới giúp người học chọn được hướng phù hợp, dù là cải thiện sản xuất hay tìm việc ngoài nông nghiệp.
Mở rộng có chọn lọc, không chạy theo mô hình
Chuyển đổi chăn nuôi hay học nghề đều chỉ bền vững khi đi kèm hiểu biết về kỹ thuật và nhu cầu thị trường. Nuôi dúi có lợi thế thức ăn tại chỗ, nhưng người dân vẫn cần theo dõi đầu ra và kiểm soát điều kiện nuôi; đào tạo nghề mở thêm lựa chọn, nhưng phải nối được kỹ năng với công việc thực tế. Tại Bằng Thành, địa phương định hướng xây dựng tổ hội nghề nghiệp và chi hội nông dân nghề nghiệp theo mô hình “5 tự, 5 cùng”. Với mô hình nuôi hươu ở Phước Chánh, củng cố đầu ra và đánh giá kết quả qua nhiều chu kỳ sản xuất là bước cần có trước khi mở rộng. Bài học đáng chú ý không phải là mọi hộ nên nuôi dúi hay chuyển nghề, mà là sinh kế vùng cao cần nhiều lựa chọn, cùng sự hỗ trợ đủ sát để người dân thử nghiệm có căn cứ và điều chỉnh khi cần.






