Kỹ năng số phải bắt đầu từ việc người dân cần làm
Kỹ năng số vùng cao là khả năng sử dụng điện thoại, ứng dụng và nền tảng trực tuyến để giải quyết nhu cầu hằng ngày, tiếp cận dịch vụ công và tạo thêm cơ hội sinh kế. Bởi vậy, phổ cập công nghệ chỉ có ý nghĩa khi người dân tự làm được một việc cụ thể, thay vì chỉ nghe giới thiệu về chuyển đổi số.
Ở xã Phú Mỡ, người dân được hướng dẫn dùng VNeID, dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt, mạng xã hội an toàn và nền tảng Đắk Lắk số. Cán bộ cùng thành viên tổ công nghệ số cộng đồng chỉ từng thao tác trên điện thoại, giải đáp vướng mắc ngay khi phát sinh. Tại thôn Suối Cối 2, tổ gồm 10 thành viên hỗ trợ bà con làm quen với ứng dụng phù hợp; cách “cầm tay chỉ việc” thiết thực hơn những buổi phổ biến lý thuyết.
Cách làm này cũng thừa nhận một thực tế dễ bị bỏ qua: khoảng 62% dân số xã là đồng bào dân tộc thiểu số, một số hộ chưa có điện thoại thông minh. Khi thiết bị và kết nối chưa sẵn sàng, yêu cầu người dân tự chuyển đổi là không công bằng. Phú Mỡ đã kiến nghị hỗ trợ internet tốc độ cao ở vùng lõm sóng và vận động điện thoại cho hộ chưa có, hướng tới mỗi hộ có ít nhất một máy.
Livestream là lớp học bán hàng, không chỉ là buổi phát trực tiếp
Tại Lóng Phiêng, Đoàn Thanh niên xã hướng dẫn người dân quảng bá nông sản trên mạng xã hội và livestream bán hàng. Những phiên phát trực tiếp giản dị ngay ở vườn cây, khu sản xuất thu hút hàng chục nghìn lượt xem và tương tác. Người dân tập giới thiệu quá trình trồng, chăm sóc, thu hoạch, rồi làm quen với việc trả lời khách, chốt đơn, đóng gói và vận chuyển.
Giá trị lớn hơn một phiên bán được hàng là sự chuyển dịch từ chờ thương lái sang chủ động tìm khách và hiểu nhu cầu thị trường. Hỗ trợ của thanh niên giúp mận hậu được biết đến rộng hơn, mở thêm kênh tiêu thụ. Ở Phú Mỡ, cơ sở trà Dung và rượu truyền thống của chị Huỳnh Thị Tâm Sen cũng được tập huấn xây dựng nội dung, giới thiệu sản phẩm và tổ chức phiên bán trực tuyến. Từ việc trước đây chủ yếu đăng trên Facebook cá nhân, chị có thêm kinh nghiệm để tìm khách ngoài địa bàn.
Đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử là bước tiếp theo, nhưng không thể tách khỏi chất lượng, đóng gói và khâu giao hàng. Tại Sơn La, 2.466 sản phẩm nông sản đã được đưa lên các sàn, với hơn 49.000 giao dịch. Những con số này cho thấy cơ hội có thật, song livestream bán nông sản chỉ bền khi người bán được hướng dẫn cả quy trình sau lúc bấm nút phát.

Công nghệ có ích khi chạm đến vườn, ruộng và hợp tác xã
Chuyển đổi số nông thôn không nên bị thu hẹp thành bán hàng trên mạng. Ở Mai Sơn, hệ thống tưới tự động giúp một hộ trồng rau chủ động chăm sóc cây, giảm sức lao động và tiết kiệm nước. Một thao tác trên thiết bị thay cho nhiều giờ tưới thủ công, để người trồng dành thời gian cho những việc khác trong sản xuất.
Một số hợp tác xã tại Sơn La kết hợp quy trình chăm sóc cây ăn quả an toàn với quảng bá trên mạng xã hội, livestream trên Facebook và TikTok, nhật ký sản xuất điện tử và mã QR truy xuất nguồn gốc. Cách kết hợp này đáng chú ý vì công nghệ không chỉ tìm người mua mà còn giúp ghi lại, giải thích sản phẩm được làm ra như thế nào. Đưa nông sản lên sàn sẽ khó tạo niềm tin nếu thiếu thông tin và khả năng giữ chất lượng.
Muốn các mô hình lan rộng, chính quyền cơ sở và hợp tác xã cần đồng hành từ hướng dẫn kỹ thuật đến kết nối thị trường. Sơn La vẫn cần cải thiện hạ tầng viễn thông, đào tạo kỹ năng thương mại điện tử và chọn ứng dụng khoa học phù hợp từng địa bàn. Không có một gói công nghệ dùng chung cho mọi bản; giải pháp hữu ích phải hợp với quy mô sản xuất, điều kiện nước tưới và khả năng tiếp cận thiết bị của từng hộ.

Truyền thông địa phương phải chỉ cách làm và theo dõi đến cùng
Truyền thông địa phương có vai trò nối mô hình thực tế với người muốn học theo. Thay vì chỉ nêu thành tích, phóng viên cần theo sát người dân: họ bắt đầu từ đâu, vướng ở thao tác nào, tìm khách ra sao và điều kiện nào giúp cách làm duy trì được. Tòa soạn ở Lào Cai phối hợp với chính quyền, đoàn thể và hợp tác xã để phát hiện những cách làm từ cơ sở; nội dung ngắn gọn, trực quan, dễ hiểu và có chất liệu tiếng dân tộc cũng giúp thông tin gần người nghe hơn.
Theo ông Vũ Thanh Nam, địa bàn rộng, dân cư phân tán, viễn thông chưa đồng đều và tâm lý ngại đổi cách sản xuất là những trở ngại cho việc tuyên truyền kinh tế số. Vì vậy, phản ánh một mô hình không thể là điểm kết thúc: truyền thông cần tiếp tục theo dõi sau bài viết, kết nối địa phương và chia sẻ kinh nghiệm để người khác có thể học cách làm, không chỉ nhìn thấy kết quả.
Bài học chung khá rõ: kỹ năng số cần được dạy qua ứng dụng thiết yếu và công việc sinh kế cụ thể, với thiết bị, kết nối và người hướng dẫn cùng hiện diện. Chính quyền tạo điều kiện, thanh niên hỗ trợ thao tác, hợp tác xã gắn công nghệ với sản xuất, còn truyền thông giúp kinh nghiệm lan xa. Khi các vai trò ấy phối hợp bền bỉ, người dân vùng cao mới có thể làm chủ công nghệ thay vì chỉ được nhắc rằng chuyển đổi số là cần thiết.







