Từ bảng đen phấn trắng đến hệ sinh thái công nghệ số giáo dục
Công nghệ số giáo dục trong các trường vùng cao là việc ứng dụng hạ tầng số, phần mềm quản lý, tài nguyên học tập trực tuyến và trí tuệ nhân tạo vào quản trị nhà trường, giảng dạy và tương tác với học sinh, nhằm tạo ra môi trường học tập linh hoạt, sinh động hơn và thu hẹp khoảng cách về cơ hội học tập giữa khu vực khó khăn và đô thị. Ở Trường Tiểu học và THCS A Xing, xã Lìa, chuyển đổi số được triển khai từ công tác quản lý đến hoạt động chuyên môn. Điều này cho thấy vùng cao không còn là "vùng trắng" công nghệ mà đang hình thành những lớp học kết nối, nơi hồ sơ điện tử, cổng thông tin, lịch công tác trực tuyến trở thành nền tảng mới của quản trị nhà trường. Quan trọng hơn, cách dạy và cách học cũng buộc phải thay đổi: giáo viên không chỉ dạy bằng phấn mà bằng dữ liệu, hình ảnh, trò chơi, và sắp tới là bằng AI.
AI trong trường học: công cụ đổi mới dạy học chứ không phải chiếc nạng
Ở Trường Tiểu học số 1 Hướng Hiệp, xã Hướng Hiệp, trí tuệ nhân tạo (AI) đang được giáo viên từng bước khai thác phục vụ chuyên môn. Đây là bước chuyển quan trọng: khi vùng cao tiếp cận AI trong trường học, câu chuyện không còn là thiếu thiết bị mà là năng lực đọc, thẩm định và chịu trách nhiệm với dữ liệu số. Hiệu trưởng Hoàng Tuấn Kiệt nhấn mạnh, làm chủ AI đòi hỏi giáo viên phải có khả năng thẩm định, kiểm chứng dữ liệu và bảo đảm an toàn thông tin, để công nghệ trở thành công cụ hỗ trợ thay vì tạo ra sự phụ thuộc. Đó là quan điểm cần thiết, bởi nếu AI được dùng như chiếc nạng, nó sẽ làm yếu đi năng lực nghề nghiệp; nhưng nếu được coi là công cụ, nó mở ra cơ hội cá nhân hóa bài giảng, thiết kế hoạt động tương tác, và giúp học sinh vùng cao tiếp cận kiến thức sáng tạo hơn. Trong năm học 2025 - 2026, toàn ngành giáo dục Quảng Trị đã triển khai thí điểm ứng dụng AI tại 142 cơ sở giáo dục, một con số cho thấy sự dịch chuyển không thể đảo ngược.
Lớp học kết nối: từ Quảng Trị đến mầm non Cô Tô
Nếu vùng cao Quảng Trị cho thấy chuyển đổi số gắn với đổi mới quản trị, thì một trường mầm non trên đảo như Mầm non Cô Tô lại cho thấy cách công nghệ giải bài toán phân tán và thiếu kết nối. Trường có 406 học sinh và 57 cán bộ, giáo viên, nhân viên, phân tán ở 3 điểm trường trong khu vực. Khoảng cách địa lý khiến trao đổi chuyên môn và tổ chức hoạt động chung gặp nhiều khó khăn; công nghệ trở thành chiếc cầu nối. Nhà trường thúc đẩy chia sẻ tài nguyên học tập, kho dữ liệu số chung, để một bài giảng tốt ở một điểm trường có thể được dùng lại cho nhiều lớp khác. Mô hình "Mầm non thông minh – Ứng dụng AI nâng cao chất lượng chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục" được triển khai từ năm học 2025 - 2026 tại điểm trường thôn Đồng Tiến. Ở đây, AI không chỉ phục vụ soạn bài, thiết kế hình ảnh, video, trò chơi, câu chuyện mà còn hỗ trợ theo dõi sự phát triển của trẻ, quản lý dinh dưỡng, sức khỏe và xây dựng thực đơn phù hợp từng độ tuổi. Lớp học mầm non vì thế trở nên sinh động hơn, gắn hơn với dữ liệu và minh bạch hơn với phụ huynh.
Công nghệ số biến thiếu thốn thành cơ hội học tập vùng cao
Trong nhiều năm, học tập vùng cao luôn gắn với hình ảnh phòng học tạm bợ, thiếu sách, thiếu đồ dùng. Chuyển đổi số đang làm lung lay hình ảnh ấy. Tại A Xing, 100% giáo viên tham gia bồi dưỡng thường xuyên về năng lực số, hồ sơ được đồng bộ trên hệ thống quản lý, học sinh được học bằng hình ảnh, trò chơi, tài nguyên số giúp tiếp cận kiến thức sinh động hơn. Theo Hiệu trưởng Nguyễn Mai Trọng, công nghệ chỉ có giá trị khi hỗ trợ nhà trường quản lý hiệu quả hơn, giáo viên nâng cao chất lượng giảng dạy và học sinh học tập chủ động, sáng tạo. Ở tầm tỉnh, trong năm học 2025 - 2026, 100% hồ sơ được thực hiện trực tuyến, tỷ lệ học bạ số đạt trên 98% và giáo dục STEM, STEAM cùng thí điểm AI được triển khai tại 142 cơ sở giáo dục. Bước vào năm học 2026 - 2027, Quảng Trị tiếp tục coi đổi mới quản trị nhà trường gắn với chuyển đổi số, ứng dụng AI và tăng cường giáo dục STEM là nhiệm vụ trọng tâm, đồng thời ưu tiên nguồn lực cho địa bàn khó khăn để từng bước khắc phục chênh lệch về điều kiện chuyển đổi số giữa các khu vực. Cách đi này biến công nghệ thành chính sách cân bằng cơ hội, không chỉ là phong trào.
Thách thức trách nhiệm số và kết luận: không thể quay lại bảng đen
Điểm chung giữa trường vùng cao Quảng Trị và mầm non Cô Tô là nhận thức: công nghệ số phải gắn với việc làm thực tế. Trước khi triển khai mô hình mầm non thông minh, trường Cô Tô rà soát năng lực công nghệ của đội ngũ, trang thiết bị, kết nối internet và phần mềm quản lý, giảng dạy. Giáo viên được tập huấn từ mức cơ bản với Canva, ChatGPT, Kidsloop và phần mềm quản lý dinh dưỡng, sức khỏe, đến mức cao hơn như xây dựng giáo án số, thiết kế hoạt động tương tác, khai thác dữ liệu và phân tích sự phát triển của trẻ. Nhà trường còn thành lập Tổ CNTT – Chuyển đổi số với thành viên đại diện các điểm trường để hỗ trợ kỹ thuật, nội dung, lưu trữ dữ liệu, và phát động phong trào "Một sản phẩm số cho mỗi giáo viên" đi kèm yêu cầu sử dụng AI có kiểm tra, chỉnh sửa nội dung trước khi dùng. Đây là những bước đi cho thấy trách nhiệm số được coi trọng không kém năng lực số. Nhìn từ các ví dụ này, câu hỏi không còn là có nên áp dụng công nghệ số giáo dục ở vùng khó khăn hay không, mà là làm thế nào để mỗi trường, mỗi giáo viên biến công nghệ và AI thành lớp học kết nối chứ không phải bức tường dữ liệu mới.
