Formaldehyde trong thực phẩm là gì và vì sao đáng lo?
Formaldehyde trong thực phẩm là việc một hợp chất hữu cơ có tính khử khuẩn, bảo quản và dễ bay hơi, đồng thời có mùi hắc, kích thích mạnh, bị lạm dụng để kéo dài thời gian bảo quản nông sản và thực phẩm, dù đây không phải là chất được phép sử dụng tùy ý trong chuỗi cung ứng thực phẩm.
Điều khiến formaldehyde đáng sợ không phải ở chỗ “nghe tên đã sợ”, mà ở chỗ nó là chất được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế xếp vào nhóm 1 – chất gây ung thư ở người. Nghĩa là nếu phơi nhiễm lâu dài, đặc biệt qua hít phải trong môi trường nghề nghiệp, nguy cơ tổn thương đường hô hấp và ung thư sẽ tăng lên. Tuy vậy, ăn nhầm một lần thực phẩm chứa lượng rất nhỏ formaldehyde không đồng nghĩa chắc chắn bị ung thư. Vấn đề cốt lõi là: đây là hóa chất không được phép dùng trong thực phẩm, nhưng vẫn bị một số người cố ý đưa vào rau củ, như vụ nhúng cuống cải thảo vào dung dịch formaldehyde tại Hà Bắc.
Không thể “ngửi” ra formaldehyde: Những hiểu lầm nguy hiểm
Nhiều người tin rằng chỉ cần ngửi hoặc nhìn kỹ là phát hiện được formaldehyde trong thực phẩm. Đây là một ảo tưởng nguy hiểm. Ở nồng độ cao, formaldehyde có mùi hăng, nồng khó chịu, nhưng ở nồng độ thấp, chất này có thể khó nhận biết bằng khứu giác hoặc quan sát bằng mắt thường. Nói cách khác, ngửi thấy mùi lạ chỉ là dấu hiệu nghi ngờ, hoàn toàn không đủ để kết luận thực phẩm có chứa formaldehyde ở mức nguy hiểm.
Không ít mẹo “nhận biết” lan truyền trên mạng khiến người tiêu dùng yên tâm sai chỗ. Ví dụ, thấy rau bó bằng băng dính là kết luận “rau nhiễm formaldehyde”, trong khi băng dính thông thường chủ yếu từ màng polymer và chất kết dính, không đồng nghĩa formaldehyde sẽ tự động thôi nhiễm vào rau ở mức nguy hiểm. Hoặc cho rằng đậu phụ càng trắng càng chắc chắn bị tẩm hóa chất, dù màu đậu phụ còn phụ thuộc giống đậu và chất làm đông. Thậm chí, việc dùng bộ kit test tại nhà rồi thấy có formaldehyde là vội vàng quy kết rau bị ngâm, trong khi formaldehyde có thể xuất hiện tự nhiên với lượng rất nhỏ trong một số thực phẩm.
Không thể “giải độc” formaldehyde tại nhà: Phòng còn hơn xử lý
Tâm lý phổ biến của nhiều gia đình là: lỡ mua phải rau bị nhiễm hóa chất thì tìm mọi cách để “khử” cho an tâm. Nhưng với formaldehyde, cách nghĩ này dẫn thẳng tới rủi ro. Với thực phẩm, điều quan trọng không phải là tìm cách “khử” một hóa chất bất hợp pháp tại nhà, mà là ngăn sản phẩm không an toàn đi vào bữa ăn ngay từ đầu.
Các chuyên gia thừa nhận: rửa, ngâm, tách từng bẹ rồi rửa kỹ dưới vòi nước chảy và nấu không đậy vung có thể giúp giảm một phần tồn dư trên bề mặt, đặc biệt với các chất bảo quản dễ hòa tan và dễ bay hơi. Tuy vậy, các biện pháp này không bảo đảm loại bỏ hoàn toàn formaldehyde hoặc biến thực phẩm đã bị xử lý bằng hóa chất cấm thành thực phẩm an toàn. Nói ngắn gọn: nếu nghi ngờ thực phẩm đã bị xử lý bằng formaldehyde, lựa chọn an toàn là không sử dụng, thay vì cố gắng “giải độc”. Cố ăn cho đỡ phí chỉ là đánh đổi sức khỏe lấy vài bữa cơm.
Phòng tránh formaldehyde: Bắt đầu từ khâu chọn nguồn và kiểm tra an toàn thực phẩm
Muốn giảm nguy cơ gặp formaldehyde trong thực phẩm, người tiêu dùng phải thay đổi chiến lược: phòng ngay từ nguồn. Thứ nhất, ưu tiên mua thực phẩm từ nguồn uy tín, với rau củ có nguồn gốc rõ ràng, được bảo quản phù hợp và không có dấu hiệu hư hỏng. Điều này đặc biệt quan trọng với những thực phẩm cần vận chuyển đường dài. Luật An toàn thực phẩm quy định việc sử dụng chất bảo quản và các chất liên quan trong thực phẩm phải phù hợp với pháp luật, và các chất liên quan đến an toàn thực phẩm phải tuân thủ quy định về phụ gia, chất hỗ trợ chế biến và bảo quản. Nghĩa là hệ thống kiểm soát, thanh tra và chứng nhận là hàng rào quan trọng mà người tiêu dùng nên dựa vào.
Ở phía người dùng, kiểm tra an toàn thực phẩm không thể chỉ dựa vào khứu giác hoặc vài mẹo truyền miệng. Những dấu hiệu như rau có mùi bất thường, phần gốc trắng và nhẵn, bên ngoài quá nguyên vẹn trong khi bên trong đã hư hỏng chỉ nên được xem là dấu hiệu cần thận trọng, không thể dùng để xác định rau có chứa formaldehyde. Việc xác định có formaldehyde hoặc hóa chất bảo quản không được phép phải dựa vào kiểm nghiệm chuyên môn. Nếu sau khi ăn thực phẩm nghi nhiễm hóa chất mà xuất hiện triệu chứng bất thường, người dân nên liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá và xử trí.
Ba ngộ nhận phổ biến về formaldehyde cần bỏ ngay
Chiến lược bảo vệ sức khỏe chỉ hiệu quả khi chúng ta dám bỏ những niềm tin sai. Thứ nhất, “rau bó băng dính là rau nhiễm formaldehyde” là suy luận thiếu căn cứ. Băng dính dùng để bó rau không đồng nghĩa với việc formaldehyde sẽ thôi nhiễm vào rau ở mức nguy hiểm; điều quan trọng hơn là xem toàn bộ quy trình thu hoạch, bảo quản và vận chuyển có được kiểm soát hay không.
Thứ hai, “đậu phụ càng trắng càng độc” cũng là một đánh đồng. Màu đậu phụ phụ thuộc giống đậu, chất làm đông và quy trình sản xuất; không thể chỉ dựa vào màu trắng để kết luận có formaldehyde. Thứ ba, thấy kit test tại nhà báo có formaldehyde rồi lập tức kết luận rau bị ngâm là thiếu hiểu biết: formaldehyde có thể xuất hiện tự nhiên với lượng rất nhỏ trong một số thực phẩm, và bộ xét nghiệm nhanh tại nhà dễ bị nhiều yếu tố gây nhiễu. Nếu cứ bám vào các mẹo nhận biết lan truyền trên mạng, người tiêu dùng sẽ rơi vào cảm giác “an tâm giả”, trong khi mối nguy thật lại nằm ở khâu nguồn cung và giám sát mà họ bỏ qua.
