VNeID học bạ điện tử: từ chồng giấy tờ đến một mã định danh cá nhân giáo dục
VNeID học bạ điện tử là việc toàn bộ dữ liệu quá trình học tập, rèn luyện, văn bằng, chứng chỉ được số hóa, liên thông và gắn với mã định danh cá nhân, hình thành một hồ sơ học tập suốt đời có thể truy cập qua ứng dụng VNeID, thay cho hệ thống giấy tờ rời rạc hiện nay. Đây không chỉ là một dự án công nghệ, mà là bước lật trang đối với cách nhà trường, phụ huynh và học sinh đối diện với dữ liệu giáo dục. Khi Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì phiên họp Ban Chỉ đạo Trung ương về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, giáo dục số được nêu như một cấu phần quan trọng của chuyển đổi số quốc gia. Việc hình thành hồ sơ học tập suốt đời gắn với định danh cá nhân giáo dục là thông điệp rõ ràng: từ nay, con đường học tập mỗi người sẽ được ghi chép xuyên suốt trong một mã duy nhất, và trách nhiệm bảo vệ, sử dụng dữ liệu ấy không còn là chuyện riêng của nhà trường.
Mã hồ sơ học tập suốt đời: lợi ích cho người học đi kèm trách nhiệm dữ liệu
Điểm thay đổi căn bản là mỗi người học sẽ có một mã định danh trên cơ sở dữ liệu giáo dục và đào tạo; mã này đồng thời được dùng làm mã hồ sơ học tập suốt đời. Hồ sơ đó dự kiến bao gồm học bạ số, tích hợp văn bằng chứng chỉ số, công nhận văn bằng do cơ sở giáo dục nước ngoài cấp và kết quả học tập ở mọi chương trình đào tạo trong hệ thống giáo dục quốc dân. Nếu được triển khai đồng bộ, cơ chế này có thể "giảm việc nhập lại cùng một thông tin trên nhiều hệ thống, hạn chế thao tác thủ công" và nâng cao khả năng khai thác dữ liệu cho quản lý, thống kê, nghiên cứu và cung cấp dịch vụ công. Người học hoặc người đại diện hợp pháp có thể dùng mã số này để tra cứu dữ liệu và yêu cầu đính chính khi phát hiện sai sót. Điều đó mang lại quyền mới cho học sinh và phụ huynh: quyền kiểm soát hồ sơ học tập của chính mình, chứ không chỉ phụ thuộc vào một cuốn học bạ giấy dễ mất, dễ rách.
VNeID – trục kết nối giữa giáo dục và cơ sở dữ liệu dân cư
Điều khiến mô hình này khác với các hệ thống quản lý học bạ điện tử từng tồn tại là khả năng kết nối trực tiếp với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và ứng dụng VNeID. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư hướng dẫn Nghị định 88 về quản lý dữ liệu giáo dục, nhằm bảo đảm các cơ sở dữ liệu giáo dục từ mầm non đến đại học đều tổ chức theo hướng có thể chia sẻ với các cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành. Trên thực tế, VNeID đã tích hợp 8 nhóm thông tin, giấy tờ, trong đó có hàng chục triệu tài khoản hưởng an sinh xã hội, giấy phép lái xe và thông tin tình trạng hôn nhân. Việc đưa học bạ điện tử vào VNeID là bước tiếp theo để người dân dùng một ứng dụng duy nhất cho mọi giao dịch, từ khai báo hành chính đến chứng minh trình độ học vấn. Nhưng đi cùng tiện ích đó là rủi ro nếu dữ liệu bị dùng sai mục đích hoặc để lộ, nên phụ huynh không nên coi đây chỉ là ứng dụng “cho vui”.
Phụ huynh, học sinh cần chuẩn bị gì để không bị tụt hậu?
Khi dữ liệu giáo dục được tập trung và dễ truy cập, câu hỏi không phải là có nên tham gia mà là tham gia như thế nào cho an toàn và có lợi. Dự thảo Nghị định 88 đặt ra nguyên tắc "tạo lập một lần tại nguồn", hạn chế yêu cầu cung cấp lại những dữ liệu đã có, đồng thời yêu cầu các cơ sở phải bảo đảm an toàn thông tin, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Trong khi đó, ở một số nơi vẫn tồn tại tình trạng yêu cầu người dân nộp hồ sơ giấy dù thông tin đã nằm trong cơ sở dữ liệu. Để tránh bị giữ chân bởi thói quen cũ, phụ huynh nên: (1) chủ động kích hoạt và sử dụng VNeID; (2) kiểm tra định kỳ hồ sơ học tập suốt đời của con để phát hiện sai sót; (3) hướng dẫn con ý thức về quyền truy cập và quyền bảo vệ dữ liệu; (4) yêu cầu nhà trường giải thích rõ quy trình nhập và hiệu chỉnh dữ liệu học bạ điện tử. Nếu không tham gia ở vai trò người kiểm soát, phụ huynh và học sinh sẽ chỉ là đối tượng bị quản lý, không phải là chủ thể của dữ liệu.
Chuyển đổi số giáo dục: cơ hội tăng trưởng hay phép thử về trách nhiệm?
Bối cảnh khiến VNeID học bạ điện tử trở thành nhiệm vụ cấp bách là định hướng đưa khoa học, công nghệ và chuyển đổi số thành động lực chủ yếu cho tăng trưởng kinh tế, thay vì chỉ dựa vào vốn và lao động chi phí thấp. Dự thảo về hồ sơ học tập suốt đời được xây dựng để phù hợp với quy định mới, việc sắp xếp chính quyền địa phương hai cấp, mạng lưới cơ sở giáo dục và yêu cầu phát triển công nghệ dữ liệu. Sau phiên họp, Thủ tướng yêu cầu mỗi bộ, ngành, địa phương xác định rõ việc phải làm ngay, sản phẩm, tiến độ và đóng góp cụ thể cho tăng trưởng. Giáo dục không nằm ngoài áp lực đó. Vấn đề không còn là có học bạ điện tử hay không, mà là hồ sơ học tập suốt đời trên VNeID có thực sự phục vụ người học và bảo vệ dữ liệu cá nhân như hứa hẹn. Chỉ khi phụ huynh, học sinh, nhà trường và cơ quan quản lý cùng chia sẻ trách nhiệm dữ liệu, định danh cá nhân giáo dục mới trở thành nền tảng cho một xã hội số công bằng, chứ không phải thêm một lớp giám sát vô hình.
