“Pin nước khổng lồ” dưới lòng núi Bác Ái và bước ngoặt của lưới điện
Nhà máy thủy điện tích năng Bác Ái là công trình ngầm sâu dưới lòng núi tại xã Bác Ái Tây, Khánh Hòa, sử dụng hai hồ chứa ở cao trình khác nhau cùng hệ thống hầm dẫn nước và tổ máy turbine – bơm 1.200 MW để bơm nước lên khi dư điện và xả phát điện khi nhu cầu tăng cao, đóng vai trò như một hệ thống lưu trữ năng lượng quy mô lớn cho lưới điện quốc gia. Điểm cốt lõi cần nhìn thẳng: Bác Ái không chỉ là một dự án xây dựng lớn, mà là phép thử cho cách chúng ta giữ ổn định hệ thống điện trong thời đại năng lượng tái tạo Việt Nam tăng nhanh. Với tổng mức đầu tư hơn 21.000 tỷ đồng và 4 tổ máy tổng công suất thiết kế 1.200 MW, dự án đang được Tập đoàn Điện lực Việt Nam triển khai tại Bác Ái Khánh Hòa như nhà máy thủy điện tích năng đầu tiên và lớn nhất Đông Nam Á. Theo EVN, đây là “nhà máy thủy điện tích năng có công suất thiết kế lớn nhất Đông Nam Á”, được ví như một pin nước khổng lồ lưu trữ điện gió, điện mặt trời để phát điện giờ cao điểm. Chính lựa chọn này cho thấy Việt Nam chấp nhận đầu tư dài hạn vào lưu trữ năng lượng, thay vì chỉ xây thêm nguồn phát truyền thống.
Công trình ngầm sâu nhất khu vực: Đào núi để có điện ổn định
Nếu nhìn từ mặt đất, ít ai hình dung dưới lòng núi Bác Ái là một công trình ngầm đồ sộ dài 208 m, rộng 29 m và cao 52 m – tương đương tòa nhà 17 tầng. Toàn bộ gian máy được bố trí sâu trong lòng núi, ở độ sâu trung bình khoảng 450 m, có nơi lên tới 500 m, biến nơi đây thành một trong những công trình ngầm phức tạp nhất khu vực. Để dựng được “nhà máy dưới lòng núi” này, các nhà thầu trong nước phải đào khoảng 3.000 m hầm ngang và gần 300 m hầm đứng, với tổng cộng 17 tuyến hầm phục vụ thi công và vận hành – từ hầm thi công vận hành, hầm dẫn nước đến các hầm xả, hầm đứng tháp điều áp và tháp van hạ lưu. Hai tuyến hầm dẫn nước chính chạy song song, mỗi tuyến dài hơn 2.700 m với đường kính biến đổi từ 5,5 đến 7,5 m, luân chuyển nước giữa hồ Sông Cái (hồ dưới) và hồ trên. Đó là mức độ can thiệp vào địa chất hiếm thấy, cho thấy Việt Nam chấp nhận những rủi ro kỹ thuật lớn để đổi lấy một công trình lưu trữ năng lượng chiến lược.
Thủy điện tích năng: Mắt xích còn thiếu của năng lượng tái tạo Việt Nam
Khác với thủy điện truyền thống, Bác Ái hoạt động theo cơ chế lưu trữ năng lượng: khi nhu cầu sử dụng điện thấp, nguồn điện dư từ hệ thống – đặc biệt từ điện gió và điện mặt trời – được dùng để bơm nước từ hồ Sông Cái lên hồ trên; khi nhu cầu tăng cao, nước xả ngược qua turbine để phát điện. Chính quy trình bơm – phát này biến nhà máy thành một “pin nước khổng lồ” 1.200 MW có thể hấp thụ điện dư và trả lại cho lưới điện vào thời điểm căng tải. Điểm đáng nói là vai trò của Bác Ái trong bức tranh năng lượng tái tạo Việt Nam: tỷ trọng nguồn năng lượng tái tạo không ổn định ngày càng lớn, trong khi lưới điện vẫn cần nguồn điều tiết phụ tải linh hoạt, có thể khởi động nhanh khi mây che mặt trời hay gió đột ngột giảm. Cơ chế tích trữ năng lượng bằng nước giúp làm phẳng đường cong phụ tải, hỗ trợ vận hành hệ thống điện quốc gia, giảm nguy cơ cắt giảm điện mặt trời, điện gió vào giờ thấp điểm và tránh quá tải vào cao điểm. Nếu không có các công trình như Bác Ái, khẩu hiệu chuyển dịch sang năng lượng sạch sẽ rất dễ bị vướng ở bài toán kỹ thuật: lưới điện không thể nhận hết công suất khi nguồn tái tạo tăng đột biến.
Đào từng mét hầm: Thách thức địa chất và áp lực tiến độ quý IV/2026
Đằng sau câu chuyện “pin nước khổng lồ” là hiện thực rất chật vật của công trường. Theo cập nhật ngày 29/8/2026, quá trình thi công ghi nhận những chuyển biến tích cực nhưng vấp phải vùng địa chất đứt gãy bậc IV tại hầm vận hành VH3A – tuyến then chốt để thi công và vận hành hầm dẫn nước cùng hồ trên. Địa chất yếu buộc nhà thầu phải đào tiến từng mét, dựng khung thép chống đỡ và phun bê tông gia cố vòm hầm nhằm chống sụt lún, khiến tốc độ đào giảm từ 4,5–5 m/ngày xuống chỉ còn 1 m/ngày. Dù vậy, khối lượng đào, gia cố nhà máy ngầm vẫn đạt 115% kế hoạch quý, hầm xả đoạn 2 đạt tới 386% kế hoạch quý – con số cho thấy quyết tâm “bù tiến độ” ở những đoạn địa chất thuận lợi. Nhưng bước sang quý IV/2026, áp lực càng nặng: dự án phải hoàn thành đào và gia cố nhà máy ngầm đến cao trình 109,5 m trước 31/12/2026, tập trung tối đa nguồn lực để vượt qua đoạn đứt gãy bậc IV của hầm VH3A, đồng thời đẩy nhanh hầm thi công vận hành, hầm cấp gió và các ngách thi công với cường độ tối thiểu 120–130 md/tháng. Thời tiết mưa nhiều gây trôi lớp đá dăm, xuất hiện ổ gà, bùn đất, nguy cơ sạt lở trên các tuyến đường thi công, buộc nhà thầu liên tục gia cố để giữ thông tuyến phục vụ vận chuyển vật tư, thiết bị. Rõ ràng, đây không phải là một công trình có thể “đốt cháy giai đoạn”; tiến độ phải luôn gắn với an toàn hầm, môi trường và điều kiện giải ngân từ bên cho vay.
Từ núi đá Bác Ái đến hệ thống điện khu vực: Ý nghĩa dài hạn của một công trình ngầm
Theo kế hoạch, tổ máy đầu tiên của Nhà máy thủy điện tích năng Bác Ái sẽ phát điện vào tháng 12/2029, ba tổ máy còn lại đưa vào vận hành trong năm 2030, và toàn bộ công trình dự kiến vận hành cuối năm 2030. Mốc thời gian này cho thấy Việt Nam không xem Bác Ái như một dự án giải quyết thiếu điện trước mắt, mà là hạ tầng lưu trữ năng lượng dài hạn, bổ sung tính linh hoạt cho lưới điện khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng mạnh. Tác động thực tế lên người dùng điện sẽ không diễn ra dưới dạng “một nhà máy mới thêm vài phần trăm công suất”, mà là cảm nhận dần về độ ổn định phụ tải, ít hơn những đợt quá tải cục bộ hay cắt giảm nguồn năng lượng tái tạo vì không có chỗ chứa. Bác Ái Khánh Hòa đồng thời là bài kiểm tra năng lực thi công công trình ngầm, đào hầm sâu của doanh nghiệp xây dựng trong nước – từ Sông Đà, Xây dựng 47 đến các thành viên liên danh. Nếu công trình ngầm sâu nhất Đông Nam Á này về đích đúng tiến độ và an toàn, nó không chỉ góp phần ổn định hệ thống điện Việt Nam, mà còn gửi một thông điệp rõ ràng: khu vực hoàn toàn có thể xây dựng những dự án lưu trữ năng lượng lớn, phức tạp, do chính các đơn vị nội địa đảm nhiệm. Trong kỷ nguyên chuyển dịch năng lượng, những “pin nước” như Bác Ái mới là nền móng ít được chú ý nhưng quyết định sự bền vững của cả hệ thống.
