Thủy điện tích năng Bác Ái là gì và vì sao công trình này mang tính bước ngoặt?
Nhà máy Thủy điện tích năng Bác Ái là công trình hạ tầng điện quốc gia đầu tiên sử dụng cơ chế bơm nước từ hồ dưới lên hồ trên vào giờ phụ tải thấp rồi xả ngược lại để phát điện phủ đỉnh, được xây dựng hoàn toàn dưới lòng núi với nhà máy ngầm cao tương đương tòa nhà 17 tầng, chiều dài 208m, rộng 29m, tổng công suất lắp đặt 1.200 MW, tổng vốn đầu tư 21.101 tỷ đồng, đặt tại xã Bác Ái Tây, tỉnh Khánh Hòa, do Tập đoàn Điện lực Việt Nam làm chủ đầu tư.
Điểm mấu chốt của câu chuyện Bác Ái không phải ở con số hàng nghìn công nhân hay các mũi khoan xuyên núi, mà ở chỗ nó đánh dấu lần đầu tiên khái niệm "thủy điện tích năng Việt Nam" được hiện thực hóa thành một tổ hợp kỹ thuật khổng lồ trong lòng núi. Thay vì tranh cãi xem đây là điện tái tạo hay không, điều đáng bàn hơn là vai trò của công trình trong chiến lược cân bằng phụ tải và bảo vệ an ninh năng lượng. Với vốn đầu tư 21.101 tỷ đồng cho một mô hình chưa từng có trong lịch sử trong nước, Bác Ái là tuyên bố rõ ràng: Việt Nam chấp nhận những dự án khó, sâu và đắt để đổi lấy sự ổn định cho lưới điện tương lai.
Một nhà máy cao bằng tòa nhà 17 tầng nằm trong lòng núi: mức độ phức tạp hiếm thấy
Hạng mục nhà máy ngầm của Bác Ái có chiều dài 208m, rộng 29m và cao 52m, tương đương chiều cao một tòa nhà 17 tầng, nhưng toàn bộ không gian này lại được "khắc" vào đá thay vì xây trên mặt đất. Không gian nhà máy được hình thành bằng phương pháp đào hầm trong núi, bố trí 4 tổ máy công suất 300 MW mỗi tổ cùng hệ thống cơ khí, điện và điều khiển. Đây là kiểu công trình xây dựng dưới núi hiếm hoi, nơi mỗi mét khối đất đá phải đi kèm giải pháp neo, lưới thép, bê tông phun để giữ ổn định kết cấu sau mỗi lần nổ mìn.
Lựa chọn đặt một nhà máy tương đương tòa nhà cao tầng vào lòng núi là quyết định mang tính chiến lược chứ không đơn thuần là biểu diễn công nghệ. Khi nhà máy nằm sâu trong khối đá nguyên vẹn, kết cấu ít bị tác động bởi gió, bão, thậm chí cả các rủi ro an ninh bề mặt. Ngược lại, chi phí thiết kế, đo đạc địa chất và gia cố tăng vọt, đòi hỏi năng lực thi công mà trước đây ngành xây dựng hạ tầng năng lượng Việt Nam chưa phải đối mặt. Việc các đơn vị phải điều chỉnh phương án đào và gia cố khi gặp khu vực địa chất đứt gãy bậc IV ở hầm VH3A cho thấy mức độ phức tạp kỹ thuật không thể xem nhẹ.
Hệ thống hầm, hồ trên – hồ dưới: trái tim kỹ thuật của thủy điện tích năng Việt Nam
Đằng sau khoang nhà máy khổng lồ là một mạng lưới công trình ngầm được thiết kế như "mạch máu" của cả tổ hợp thủy điện tích năng. Tổng chiều dài đào hầm ngang khoảng 3.000m, đường kính các tuyến hầm từ 3,5–7,5m, cùng gần 300m hầm đứng với đường kính thay đổi từ 2,4–9m, nối hồ trên với hồ dưới và nhà máy. Công trình sử dụng hồ Sông Cái thuộc hệ thống thủy lợi Tân Mỹ làm hồ dưới, nước được bơm lên hồ trên qua hệ thống đường hầm để tích trữ, rồi chảy ngược xuống làm quay tổ máy khi phát điện.
Cơ chế vận hành của Bác Ái đặt nó vào đúng trung tâm bài toán hạ tầng điện quốc gia: vào thời điểm nhu cầu phụ tải thấp, các tổ máy sử dụng điện để bơm nước từ hồ dưới lên hồ trên; khi hệ thống cần tăng công suất vào giờ cao điểm, nước từ hồ trên được dẫn xuống làm quay tổ máy để phát điện lên lưới. Với công suất lắp đặt 1.200 MW, nhà máy được thiết kế để phát điện phủ đỉnh cho hệ thống điện quốc gia, đồng thời đảm nhận các nhiệm vụ điều tần, chạy bù công suất và dự phòng quay. Nói cách khác, đây là dạng "pin nước" quy mô lớn, cho phép hệ thống hấp thụ năng lượng dư thừa giờ thấp điểm và trả lại đúng thời khắc lưới cần nhất.
Tiến độ thi công và những rủi ro kỹ thuật đi kèm dự án 21.101 tỷ đồng
Từ cuối tháng 1/2026, Tổng công ty Sông Đà bắt đầu triển khai hạng mục nhà máy ngầm sau khi đủ điều kiện thi công, huy động thường xuyên hàng trăm nhân lực cùng hơn 40 thiết bị, tổ chức 5 dây chuyền khoan đào hầm đồng thời. Trước đó, giai đoạn 1 – cụm công trình cửa xả nằm trong lòng hồ thủy lợi Sông Cái – đã được triển khai từ tháng 1/2020 và nghiệm thu hoàn thành vào tháng 3/2021. Với quy mô vốn 21.101 tỷ đồng cho một công trình hạ tầng năng lượng quan trọng, áp lực tiến độ là điều khó tránh, nhất là khi dự án phải thi công nhiều mũi trong địa chất phức tạp.
Dù vậy, tiến độ được công bố khá tham vọng: 4 tổ máy của Nhà máy Thủy điện tích năng Bác Ái sẽ lần lượt phát điện vào tháng 12/2029, tháng 4/2030, tháng 8/2030 và tháng 12/2030; toàn bộ dự án dự kiến hoàn thành vào tháng 5/2031. Vấn đề không nằm ở tính khả thi của lịch này trên giấy, mà ở chỗ nhà thầu đã bắt đầu gặp hiện tượng địa chất đứt gãy bậc IV tại hầm VH3A từ giữa tháng 3/2026, buộc phải giảm tốc độ đào và tăng cường hệ thống khung thép, bê tông phun để ổn định vòm hầm. Những rủi ro như vậy là lời nhắc thẳng thắn rằng để đổi lấy một "pin nước" 1.200 MW, chúng ta phải chấp nhận một quãng đường thi công dài, tốn kém và khó lường.
Ý nghĩa chiến lược của Bác Ái đối với tương lai hạ tầng điện quốc gia
Khi hoàn thành, công trình tại Bác Ái Tây sẽ vận hành hệ thống gồm hồ trên, hồ dưới, các tuyến đường hầm dẫn nước, hầm đứng và nhà máy ngầm với 4 tổ máy, tạo thành một tổ hợp thủy điện tích năng có công suất 1.200 MW kết nối với hệ thống điện quốc gia. Trong bối cảnh lưới điện ngày càng phụ thuộc vào nguồn biến động như điện gió, điện mặt trời, một hệ thống có khả năng điều tần, chạy bù công suất và dự phòng quay ở quy mô gigawatt không còn là lựa chọn xa xỉ, mà là điều kiện để tránh mất ổn định toàn hệ thống.
Quan điểm cần khẳng định là: Bác Ái không chỉ là "công trình xây dựng dưới núi" mang tính trình diễn mà là mảnh ghép hạ tầng điện quốc gia định hình cách chúng ta sản xuất, tích trữ và sử dụng điện trong nhiều thập kỷ tới. Nó cho thấy Việt Nam sẵn sàng bước vào sân chơi thủy điện tích năng, chấp nhận chi phí lớn và rủi ro địa chất để đặt nền móng cho một hệ thống điện có khả năng tự cân bằng phụ tải. Tất nhiên, tranh luận về hiệu quả đầu tư và ảnh hưởng môi trường sẽ còn kéo dài; nhưng nếu nhìn từ góc độ an ninh năng lượng, hiếm có dự án nào gửi đi thông điệp rõ bằng một nhà máy ngầm cao ngang tòa nhà 17 tầng nằm sâu trong lòng núi, lặng lẽ "bơm" thêm độ an toàn cho cả hệ thống điện.
