Ngưng thở khi ngủ: Không chỉ là tiếng ngáy to trong đêm
Ngưng thở khi ngủ và lệ thuộc thuốc ngủ là hai dạng rối loạn giấc ngủ tuy khác cơ chế nhưng cùng làm gián đoạn giấc ngủ, gây thiếu ngủ kéo dài, mệt mỏi ban ngày, tăng nguy cơ bệnh tim mạch và tai biến, và thường bị nhầm với mất ngủ đơn thuần hoặc dấu hiệu tuổi già nên bị bỏ qua hoặc điều trị sai hướng trong nhiều năm.
Trường hợp bà Tâm, 77 tuổi, tại TP.HCM là lời cảnh báo rõ ràng: bà thường xuyên thức giấc 3–4 lần mỗi đêm, ban ngày mệt mỏi, thiếu năng lượng, buồn ngủ và huyết áp dao động mạnh. Người bệnh còn có tiền sử tim thiếu máu cục bộ, bệnh mạch vành, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, rối loạn giấc ngủ và thừa cân. Thay vì nghĩ đơn giản là mất ngủ tuổi già, bác sĩ đã chỉ định đo đa ký hô hấp và phát hiện bà bị ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn mức độ nặng. Đây chính là kiểu bệnh dễ bị bỏ sót khi bác sĩ hoặc gia đình chỉ chú ý đến triệu chứng bề mặt như mệt mỏi hay khó ngủ.
Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn xảy ra khi đường thở trên bị hẹp hoặc đóng lại từng thời điểm trong lúc ngủ, khiến luồng khí giảm hoặc ngừng đi qua. Các đợt này có thể lặp lại nhiều lần trong đêm, làm giấc ngủ liên tục bị đánh thức, dù người bệnh không luôn ý thức được. Hệ quả là thiếu ngủ kéo dài, buồn ngủ ban ngày, dễ tai nạn, đồng thời oxy máu, nhịp tim và hoạt động thần kinh giao cảm thay đổi, làm tăng nguy cơ tăng huyết áp và nhiều bệnh lý tim mạch khác. Đáng lo hơn, ở người lớn tuổi, biểu hiện thường không điển hình: giấc ngủ chập chờn, thức giấc nhiều, mệt, giảm tập trung, buồn ngủ hoặc thay đổi nhận thức nên bị gán cho “lão hóa bình thường”.
Sai lầm chết người: Dùng thuốc ngủ thay cho chẩn đoán
Nếu ngưng thở khi ngủ là “thủ phạm ẩn” phía sau những đêm chập chờn, thì lệ thuộc thuốc ngủ lại là “giải pháp giả” mà nhiều người tự buộc mình vào. Bà N.T.H, 63 tuổi, giáo viên nghỉ hưu, bắt đầu khó ngủ từ thời kỳ tiền mãn kinh: khó vào giấc, dễ tỉnh giữa đêm, mệt mỏi và dễ cáu gắt. Nghe lời người quen, bà tự uống viên thuốc ngủ màu xanh zopiclone 7,5 mg mà không có đơn bác sĩ. Đêm đầu, chỉ nửa viên đã đủ khiến bà ngủ, dù sáng dậy miệng đắng, có vị kim loại.
Nhưng hiệu quả “thần kỳ” đó nhanh chóng biến mất. Sau một thời gian, nửa viên không còn tác dụng, bà tự tăng lên một viên, thậm chí có đêm uống tới 1,5 viên mới cảm thấy buồn ngủ. Ban ngày, bà lờ đờ, giảm tập trung, hay quên; đêm lại thường xuyên thức giấc lúc 2–3 giờ và gặp ác mộng. Một lần thức dậy đi vệ sinh, tác dụng an thần vẫn còn khiến bà mất thăng bằng, trượt chân ngã và phải nhập viện vì chấn thương vùng xương chậu. Khi hội chẩn, bác sĩ mới phát hiện bà đã dùng thuốc ngủ khoảng 2 năm, rơi vào tình trạng lệ thuộc thuốc và phải lên kế hoạch “cai nghiện” phù hợp.
Câu chuyện này không phải ngoại lệ. Một bệnh nhân 70 tuổi khác cũng tự tăng liều thuốc ngủ sau thời gian dài mất ngủ và phải nhập viện vì đau vùng thượng vị, khó chịu kéo dài, không đáp ứng với điều trị nội khoa trước đó. Điều đáng nói là nhiều người lầm tưởng mất ngủ chỉ là nằm cả đêm không chợp mắt, trong khi rối loạn giấc ngủ có thể biểu hiện bằng khó vào giấc, dễ thức, tỉnh nhiều lần trong đêm, khó ngủ lại hoặc thức dậy quá sớm. Thay vì đi khám, họ chọn thuốc ngủ như một lối tắt. Đây là lựa chọn nguy hiểm, vì "đặc biệt, thuốc ngủ không nên được xem là giải pháp có thể tự mua và sử dụng kéo dài".
Tín hiệu cảnh báo: Nhận biết sớm để không trả giá bằng tim và não
Điểm chung của ngưng thở khi ngủ và lệ thuộc thuốc ngủ là chúng bắt đầu bằng những dấu hiệu tưởng chừng nhỏ: khó ngủ, thức giấc nhiều lần, ngủ dậy không khoẻ, ban ngày buồn ngủ hoặc mệt mỏi kéo dài. Ở trường hợp bà Tâm, việc thiếu ngủ khiến bà thường xuyên mệt mỏi, thiếu năng lượng, buồn ngủ ban ngày, không tỉnh táo, huyết áp dao động nhiều. Ở bà H., những lúc ngủ kém làm cơ thể mệt mỏi, dễ cáu gắt, lo nghĩ nhiều hơn. Ban ngày bà lờ đờ, giảm tập trung và hay quên.
Theo các bác sĩ chuyên khoa, nếu một người thường xuyên thức giấc ban đêm, ngủ dậy không cảm thấy khoẻ, ban ngày buồn ngủ hoặc mệt mỏi kéo dài mà chưa tìm được nguyên nhân, bác sĩ nên cân nhắc đánh giá giấc ngủ bằng những phương pháp chuyên sâu như đo đa ký hô hấp. Mặt khác, để xác định một người có rối loạn mất ngủ hay không, bác sĩ cần đánh giá thời gian và điều kiện dành cho giấc ngủ, tần suất triệu chứng, chất lượng giấc ngủ và mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt, sức khỏe, hoạt động ban ngày. Nhiều bệnh nhân chỉ nghĩ “mất ngủ dạo gần đây”, nhưng khi hỏi kỹ mới nhận ra mình đã ngủ kém trong nhiều năm – nghĩa là thiếu ngủ kéo dài đã âm thầm tồn tại.
Vì vậy, khi tình trạng khó ngủ, ngủ chập chờn, tỉnh giấc nhiều lần hoặc thức dậy quá sớm kéo dài và ảnh hưởng đến cuộc sống, người bệnh nên đi khám để tìm nguyên nhân thay vì tự mua thuốc. Đặc biệt ở người lớn tuổi hoặc có nhiều bệnh nền, những thay đổi tưởng như nhỏ như mệt hơn bình thường, ngủ kém kéo dài, thường xuyên thức giấc, ngủ gà ban ngày, giảm tập trung hoặc huyết áp khó kiểm soát cũng nên được thông báo với bác sĩ, không nên đổ hết cho tuổi tác. Ngưng thở khi ngủ có liên quan chặt chẽ với tăng huyết áp và nhiều bệnh lý tim mạch, trong khi rối loạn giấc ngủ và lệ thuộc thuốc ngủ có thể làm trầm trọng thêm nguy cơ tai biến, suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ.
Can thiệp y khoa: CPAP tốt hơn mọi viên thuốc ngủ mua theo mách bảo
Khi được chẩn đoán ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, bà Tâm được chỉ định điều trị bằng máy thở áp lực dương liên tục (CPAP). Với những trường hợp ngưng thở khi ngủ mức độ vừa đến nặng hoặc có triệu chứng, CPAP là một trong những phương pháp điều trị chủ yếu. Sau khoảng 6 tháng duy trì liệu pháp này, sức khỏe và các triệu chứng của bà cải thiện rõ rệt: mệt mỏi và thiếu tỉnh táo giảm, bà cảm thấy khoẻ hơn và số thuốc đang sử dụng cũng được giảm sau khi bác sĩ đánh giá và điều chỉnh điều trị bệnh nền. Đó là minh chứng rằng xử lý đúng “gốc rễ” rối loạn giấc ngủ sẽ tốt hơn rất nhiều so với dùng thuốc ngủ để che lấp triệu chứng.
Điều quan trọng là việc điều trị bằng CPAP phải được bác sĩ chỉ định, cài đặt thông số phù hợp và theo dõi khả năng đáp ứng; người bệnh không nên tự mua máy và dùng theo kinh nghiệm. Ở người lớn tuổi, có thể tồn tại đồng thời nhiều dạng rối loạn hô hấp khi ngủ như ngưng thở trung ương, nên cần đánh giá toàn diện. Cùng lúc, bác sĩ phải xem xét tổng thể các bệnh nền tim mạch, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, rối loạn giấc ngủ và danh mục thuốc đang dùng để điều chỉnh khi cần. Khám sức khỏe định kỳ vì thế không chỉ là “checklist” phát hiện một bệnh cụ thể, mà là cơ hội rà soát những mối liên hệ ẩn giữa tim, mạch, não và giấc ngủ.
Ở chiều ngược lại, lệ thuộc thuốc ngủ đòi hỏi một chiến lược điều trị tâm thần – giấc ngủ chuyên nghiệp, bao gồm kế hoạch giảm liều, thay đổi hành vi giấc ngủ và xử lý nguyên nhân nền (tiền mãn kinh, trầm cảm, lo âu…). Các bác sĩ đã phải lên kế hoạch “cai nghiện” thuốc ngủ cho bà H. sau 2 năm sử dụng kéo dài. Câu hỏi chúng ta cần đặt ra không phải là “uống thuốc nào cho dễ ngủ”, mà là “vì sao tôi ngủ kém?” và “bác sĩ nào có thể giúp tôi hiểu giấc ngủ của mình?”. Nếu chúng ta tiếp tục coi mất ngủ là chuyện nhỏ, dùng thuốc ngủ như viên kẹo và bỏ qua ngưng thở khi ngủ, thì những hệ lụy tim mạch và thần kinh sẽ không còn là nguy cơ xa vời, mà là kết cục có thể đoán trước.
