Tư nhân bước vào “phòng điều khiển” quy hoạch hạ tầng hàng không
Đề xuất Sun Group tài trợ lập hồ sơ quy hoạch chi tiết sân bay Vân Phong và sân bay Măng Đen là việc một doanh nghiệp tư nhân chủ động bỏ nguồn lực để hỗ trợ Nhà nước chuẩn bị quy hoạch hạ tầng hàng không chiến lược, trên cơ sở tự nguyện, không kèm điều kiện và bảo đảm công khai, minh bạch, qua đó góp phần đẩy nhanh tiến độ chuẩn bị dự án và tăng chất lượng quy hoạch cho hai địa phương Khánh Hòa và Quảng Ngãi. Điểm đáng chú ý không phải là việc một nhà đầu tư lớn quan tâm đến hạ tầng hàng không – điều đã khá quen thuộc – mà là cách họ chọn tham gia: đi trước một bước ở khâu quy hoạch, chấp nhận chỉ đóng vai “người làm thuê” cho Nhà nước, không gắn bất kỳ cam kết ưu đãi hay quyền lợi đầu tư sau này. Sun Group khẳng định hỗ trợ trên tinh thần tự nguyện, không vụ lợi, không làm ảnh hưởng đến lợi ích hợp pháp của Nhà nước và người dân, đồng thời tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật. Đây là thông điệp mạnh về vai trò mới của khu vực tư nhân trong quy hoạch hạ tầng công.
Vân Phong và Măng Đen: hai mắt xích chiến lược trong bản đồ hàng không
Không phải ngẫu nhiên sân bay Vân Phong và sân bay Măng Đen được chọn để đề xuất tài trợ quy hoạch chi tiết. Cả hai đều nằm trong danh mục các cảng hàng không được nghiên cứu quy hoạch, hình thành giai đoạn 2021-2030 theo quyết định điều chỉnh quy hoạch hệ thống cảng hàng không toàn quốc. Vân Phong tại Khánh Hòa được định hướng là cảng hàng không quốc tế, cấp sân bay 4E, với công suất thiết kế dự kiến đến năm 2030 khoảng 1,5 triệu hành khách/năm, diện tích đất khoảng 497,1 ha và chi phí đầu tư theo quy hoạch ước tính 9.214 tỷ đồng; đến năm 2050, công suất dự kiến đạt 2,5 triệu hành khách/năm. Măng Đen tại Quảng Ngãi là cảng nội địa cấp 4C, dự kiến đến năm 2030 đạt 1 triệu hành khách/năm, diện tích khoảng 350 ha, chi phí đầu tư ước tính 4.933 tỷ đồng; định hướng đến 2050 cũng đạt 2,5 triệu hành khách/năm. Hai con số công suất 2,5 triệu hành khách/năm vào năm 2050 cho cả Vân Phong và Măng Đen cho thấy tầm nhìn dài hạn: không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại hiện tại, mà hướng tới một mạng lưới kết nối liên vùng, khai thác mạnh tiềm năng du lịch và hỗ trợ phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng, an ninh của khu vực duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.
Không điều kiện, không ưu ái: bài kiểm tra minh bạch cho cả Nhà nước và doanh nghiệp
Điểm gây chú ý nhất trong đề xuất đầu tư Sun Group là cam kết “không kèm theo điều kiện, không vụ lợi”. Doanh nghiệp khẳng định việc hỗ trợ bằng sản phẩm là hồ sơ quy hoạch được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, không vì lợi ích của bên hỗ trợ mà làm ảnh hưởng đến lợi ích hợp pháp của Nhà nước và nhân dân; bảo đảm công khai, minh bạch, đúng mục đích, tiết kiệm, hiệu quả và tuân thủ pháp luật. Về mặt nguyên tắc, đây là cách tiếp cận đáng hoan nghênh: tư nhân tham gia quy hoạch hạ tầng hàng không nhưng chấp nhận đặt mình dưới trần kiểm soát của Nhà nước, không đòi hỏi quyền ưu tiên đầu tư sau này. Tuy nhiên, chính sự “không điều kiện” này lại đặt ra bài kiểm tra minh bạch cho cả hai phía. Nhà nước phải bảo đảm quy trình tiếp nhận, thẩm định và sử dụng hồ sơ quy hoạch được tài trợ hoàn toàn công khai, tránh mọi nghi ngờ về lợi ích nhóm. Doanh nghiệp, ngược lại, phải chứng minh rằng chất lượng sản phẩm quy hoạch đủ độc lập, khoa học, không bị chi phối bởi kỳ vọng đầu tư riêng. Nếu làm tốt, đây sẽ là tiền lệ tích cực: tư nhân có thể hỗ trợ quy hoạch hạ tầng công mà không làm mờ ranh giới giữa lợi ích công và lợi ích doanh nghiệp.
Đẩy nhanh chuẩn bị hạ tầng, nhưng không được bỏ qua kỷ luật quy hoạch
Về mặt thực tiễn, việc một doanh nghiệp đang đầu tư, vận hành hai cảng hàng không lớn tại Việt Nam chủ động tài trợ hồ sơ quy hoạch chi tiết cho hai sân bay mới là cách dùng kinh nghiệm thị trường để rút ngắn thời gian chuẩn bị hạ tầng. Sun Group nhấn mạnh việc nghiên cứu, phát triển kết cấu hạ tầng hàng không tại Vân Phong và Măng Đen có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế – xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, tăng cường kết nối liên vùng và phát huy tiềm năng du lịch địa phương. Trường hợp được chấp thuận chủ trương tài trợ, doanh nghiệp đề nghị Bộ Xây dựng hướng dẫn cụ thể về đề cương, yêu cầu kỹ thuật, trình tự phối hợp, hoàn thiện và bàn giao từng sản phẩm hỗ trợ, đồng thời chỉ đạo các cơ quan liên quan phối hợp triển khai. Đây là điểm tích cực: quy hoạch hạ tầng hàng không vẫn nằm trong khuôn khổ pháp lý và kỹ thuật do Nhà nước định ra, tư nhân chỉ đóng vai trò “gia công” theo chuẩn chung. Tuy vậy, để tránh biến quy hoạch thành “đơn đặt hàng” của bất kỳ nhà đầu tư nào, các bước thẩm định độc lập, tham vấn cộng đồng và đánh giá tác động dài hạn phải được giữ nguyên. Đẩy nhanh tiến độ không thể là lý do để nới lỏng kỷ luật quy hoạch – nhất là với các dự án hạ tầng hàng không có tác động lớn đến không gian phát triển vùng.
Một mô hình hợp tác mới cho hạ tầng chiến lược vùng
Nhìn rộng hơn, đề xuất Sun Group tài trợ hồ sơ quy hoạch chi tiết hai sân bay Vân Phong và Măng Đen cho thấy một mô hình hợp tác mới giữa Nhà nước và khu vực tư nhân trong quy hoạch hạ tầng chiến lược. Thay vì chỉ xuất hiện ở giai đoạn đầu tư, doanh nghiệp tham gia ngay từ khâu chuẩn bị, nhưng chấp nhận để Nhà nước giữ toàn quyền quyết định quy mô cụ thể, phương án phát triển và lựa chọn nhà đầu tư sau này. Nếu được triển khai đúng tinh thần “tự nguyện, không điều kiện, công khai, minh bạch”, mô hình này có thể trở thành công cụ hữu ích để các địa phương đẩy nhanh quy hoạch hạ tầng hàng không mà không phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, nó chỉ thực sự bền vững khi đi kèm các cơ chế giám sát độc lập, chuẩn mực kỹ thuật rõ ràng và khả năng nói “không” với mọi đề xuất quy hoạch không phù hợp, dù đến từ bất kỳ nhà đầu tư nào. Khi đó, đầu tư Sun Group vào khâu quy hoạch sẽ không chỉ là câu chuyện của hai sân bay, mà là bước thử nghiệm cho cách Việt Nam huy động khu vực tư nhân vào phát triển hạ tầng công mà vẫn giữ được tính minh bạch và định hướng lợi ích công.
