Vụ án đặt ra câu hỏi về tính minh bạch của sổ sách
Bán xăng dầu không hóa đơn là việc giao hàng cho khách nhưng không lập hóa đơn giá trị gia tăng tương ứng, khiến lượng hàng đã rời kho và doanh thu có thể không hiện diện đầy đủ trong chứng từ, sổ sách và báo cáo của doanh nghiệp. Trong vụ án xăng dầu liên quan Tập đoàn Thiên Minh Đức, cáo trạng xác định hơn 107 triệu lít được bán theo cách này từ năm 2020 đến 2022, với trị giá trên 1.300 tỉ đồng. Đây không chỉ là một cáo buộc về hóa đơn thiếu; nó phơi bày một chuỗi xử lý được cho là nhằm giữ cho hàng tồn trên giấy tờ, trong khi dòng tiền đi theo đường khác. Bà Chu Thị Thành, Chủ tịch hội đồng quản trị tập đoàn, bị truy tố về tội tham ô tài sản và tội liên quan đến in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn.
Theo cáo trạng, đầu năm 2020, khi hoạt động kinh doanh xăng dầu gặp khó vì dịch COVID-19, bà Thành chỉ đạo cấp dưới tìm khách mua hàng không lấy hóa đơn, với giá thấp hơn hàng có hóa đơn. Cơ quan truy tố cho rằng cách làm này giúp công ty thu tiền nhanh để đầu tư dự án và tránh trích lập quỹ bình ổn giá xăng dầu. Lý do kinh doanh được nêu trong hồ sơ không làm nhẹ đi vấn đề cốt lõi: thiếu chứng từ khiến việc đối chiếu hàng bán, nghĩa vụ thuế và nghĩa vụ với quỹ trở nên khó khăn hơn.
Hàng ra khỏi kho, tiền đi qua nhiều ngả
Cáo trạng tách quy mô bán hàng thành hai nhóm. Từ năm 2020 đến 2022, Thiên Minh Đức bị xác định bán gần 78,4 triệu lít cho 25 công ty, trị giá hơn 1.056 tỉ đồng, không xuất hóa đơn; thêm 28,7 triệu lít, trị giá khoảng 310 tỉ đồng, được bán cho khách vãng lai cũng không có hóa đơn. Tổng cộng, hơn 107 triệu lít xăng dầu, trị giá trên 1.300 tỉ đồng, được xác định đã bán theo cách này. Những con số ấy cho thấy đây không phải sai sót chứng từ đơn lẻ mà là hoạt động kéo dài, với lượng giao dịch đủ lớn để cần một cách xử lý sổ sách đi kèm.
Khâu thu tiền cũng được cáo trạng mô tả là không đi theo một lối duy nhất. Kế toán trưởng Nguyễn Thị Bích Liên bị cáo buộc chỉ đạo nhân viên nhận tiền mặt hoặc yêu cầu khách chuyển vào tài khoản cá nhân của kế toán; tiền sau đó được rút ra và giao thủ quỹ nhập vào quỹ công ty. Việc tiền thanh toán có lúc đi qua tài khoản cá nhân khiến ranh giới giữa giao dịch doanh nghiệp và dòng tiền ngoài hệ thống kế toán trở thành điểm cần được làm rõ. Cùng lúc, doanh nghiệp bị xác định không trích lập hơn 67 tỉ đồng vào quỹ bình ổn giá xăng dầu.
Hóa đơn khống được cho là để lấp khoảng trống trên giấy
Mâu thuẫn giữa hàng thực tế và sổ sách là mắt xích nổi bật trong hồ sơ: xăng dầu đã rời kho nhưng lượng tồn vẫn được ghi nhận trên sổ. Theo cáo trạng, để cân đối số liệu phục vụ báo cáo thuế và báo cáo quỹ bình ổn, cấp dưới được chỉ đạo tìm doanh nghiệp mua hóa đơn cho lượng hàng đã bán trước đó. Trong ba năm, Thiên Minh Đức bị xác định xuất khống 153 hóa đơn giá trị gia tăng cho 21 công ty, tương ứng hơn 72 triệu lít xăng dầu trị giá gần 842 tỉ đồng; khoản thu lợi bất chính bị cáo buộc là hơn 20,6 tỉ đồng.
Hồ sơ còn cho rằng thời điểm lập hóa đơn được chọn theo các kỳ điều hành giá xăng dầu: cấp dưới tìm khách mua hóa đơn khi mức trích quỹ giảm còn khoảng 150–500 đồng mỗi lít hoặc khi mức chi sử dụng quỹ cao. Cơ quan truy tố cáo buộc cách làm này vừa hợp thức lượng hàng tồn trên giấy, vừa tiếp tục chiếm đoạt tiền quỹ bình ổn; tổng số tiền bị quy kết liên quan bà Thành được nêu ở mức khoảng 79 tỉ đồng. Vì vậy, hóa đơn xăng dầu trong vụ việc không chỉ là chứng từ thiếu hoặc sai, mà còn là phần của cơ chế được cáo buộc dùng để làm cho sổ sách khớp với báo cáo.
Cáo buộc cần được kiểm tra tại phiên tòa
Bà Thành cùng 22 bị cáo khác dự kiến bị đưa ra xét xử công khai tại Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội trong vụ án gồm các cáo buộc tham ô tài sản, mua bán trái phép hóa đơn và trốn thuế tại Thiên Minh Đức, PVOIL Vũng Áng cùng các doanh nghiệp liên quan. Bà Thành đối mặt với cáo buộc tham ô khoảng 79 tỉ đồng, nhưng cáo buộc trong cáo trạng không đồng nghĩa với kết luận có tội; hội đồng xét xử sẽ xem xét chứng cứ và trách nhiệm của từng bị cáo. Phiên tòa dự kiến kéo dài bốn ngày, do thẩm phán Nguyễn Văn Chương làm chủ tọa.
Vụ án cho thấy vì sao cần nhìn đồng thời vào hàng hóa, hóa đơn và đường đi của tiền: chỉ kiểm tra một khâu có thể bỏ lọt cách các khâu còn lại được dùng để tạo ra vẻ hợp lệ trên giấy tờ. Ngoài các nội dung này, hành vi có dấu hiệu đánh bạc đã được cơ quan điều tra tách ra để tiếp tục làm rõ. Kết luận cuối cùng thuộc về tòa án; còn từ những cáo buộc hiện có, trọng tâm không chỉ là lượng xăng dầu không xuất hóa đơn, mà là cách sổ sách và quỹ bình ổn được cho là gắn với hoạt động đó.
