Khi xếp hạng tín nhiệm Mỹ tụt lại sau doanh nghiệp tư nhân
Tình thế ngược đời trong hệ thống tài chính hiện nay là việc các tập đoàn tư nhân như Microsoft và Johnson & Johnson vẫn giữ xếp hạng tín nhiệm mức AAA, trong khi xếp hạng tín nhiệm Mỹ đã bị hạ xuống dưới mức cao nhất, phản ánh một cuộc khủng hoảng niềm tin vào năng lực quản trị nợ công và tài khóa của chính phủ liên bang kéo dài nhiều năm, với lãi suất nợ Mỹ tăng và rủi ro tài khóa dần tích tụ thành quả cầu tuyết khó đảo ngược.
Điểm đáng chú ý là chính phủ Mỹ không còn được xem là thực thể an toàn nhất trong chính hệ thống tài chính của mình, dù vẫn nắm quyền phát hành đồng tiền dự trữ toàn cầu. Trong khi đó, các tập đoàn tư nhân duy trì kỷ luật tài chính, tích lũy tiền mặt và dòng tiền ổn định, đủ để các tổ chức xếp hạng đánh giá rủi ro vỡ nợ thấp hơn. Sự đảo chiều này không chỉ là câu chuyện kỹ thuật về xếp hạng tín nhiệm Mỹ, mà là tín hiệu cho thấy nợ công Mỹ và cách quản trị ngân sách đang trở thành điểm yếu cấu trúc của nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Nợ công Mỹ phình to và gánh lãi suất bào mòn năng lực tài khóa
Đằng sau việc xếp hạng tín nhiệm Mỹ bị hạ là một quỹ đạo nợ công phình to và chi phí vay ngày càng đắt đỏ. Tổng nợ công đã tăng thêm khoảng 10.000 tỷ chỉ trong 5 năm gần đây, vượt mốc 32.000 tỷ theo một thước đo quan trọng về quy mô nghĩa vụ nợ. Cùng lúc, nhu cầu vay nợ để bù đắp thâm hụt tài khóa đã đẩy lợi suất trái phiếu Kho bạc kỳ hạn 10 năm vượt 5,2%, kỳ hạn 30 năm vượt 5,6%, mức cao nhất trong 17 năm. Đây là bức tranh cho thấy lãi suất nợ Mỹ không còn rẻ, và mỗi vòng phát hành thêm nợ lại làm hệ thống tài khóa yếu đi.
Chi phí lãi vay ròng của chính phủ đã lên tới 1.050 tỷ trong năm tài khóa gần nhất, tăng hơn 8% so với năm trước, và được dự báo tương đương khoảng 3,2% GDP, vượt kỷ lục từng thiết lập đầu thập niên 1990. Lãi suất bình quân cho chứng khoán Kho bạc giao dịch trên thị trường đã tăng lên 3,52%, gấp đôi mức 1,47% cách đây 5 năm, trong khi lợi suất hiện tại quanh 5%. Một chuyên gia nhận định: “Điều này chưa giống một cuộc khủng hoảng mà giống như quá trình bào mòn năng lực tài khóa một cách từ từ”. Nói cách khác, khủng hoảng tài chính chưa bùng nổ, nhưng nền tảng đã bị ăn mòn.
Quản trị tài khóa yếu kém và mâu thuẫn chính trị làm suy giảm tín nhiệm
Các tổ chức xếp hạng tín nhiệm không hạ bậc Mỹ vì một cú sốc đơn lẻ, mà vì họ nhìn thấy một mô hình quản trị tài khóa thiếu kỷ luật và bị chính trị hóa. Những lần bế tắc về trần nợ công, nguy cơ chính phủ đóng cửa vì bất đồng ngân sách, và việc phải liên tục vay thêm để bù thâm hụt khiến khả năng thanh toán đúng hạn nghĩa vụ tài chính của chính phủ bị đặt dấu hỏi. Khi xếp hạng tín nhiệm Mỹ giảm, đó là lời cảnh báo rằng rủi ro không nằm ở sức mạnh kinh tế ngắn hạn, mà ở cách hệ thống chính trị xử lý nợ công Mỹ trong dài hạn.
Các nhà kinh tế cảnh báo một vòng xoáy nguy hiểm: cú sốc lãi suất có thể làm thâm hụt ngân sách tăng, kéo nợ công lên cao hơn, rồi quay lại đẩy lãi suất và chi phí vay của toàn nền kinh tế tăng thêm. Nếu đến một thời điểm, các bên cho vay quyết định không tiếp tục cấp vốn, Mỹ có thể đối mặt với khủng hoảng tài khóa khi Bộ Tài chính không còn khả năng huy động vốn từ thị trường. Dù một số chuyên gia cho rằng “ngày tận thế tài khóa vẫn chưa xảy ra”, việc xếp hạng tín nhiệm Mỹ bị hạ liên tiếp cho thấy niềm tin đang bị bào mòn, và rủi ro hệ thống đang tích tụ.
Microsoft, Johnson & Johnson và bài học kỷ luật tài chính
Trong khi khu vực công chìm trong thâm hụt, Microsoft và Johnson & Johnson lại là ví dụ sống động về kỷ luật tài chính giúp họ giữ vững xếp hạng AAA. Microsoft duy trì lượng tiền mặt và đầu tư ngắn hạn rất lớn, nợ ròng âm, tức tài sản tiền tệ vượt toàn bộ nợ vay, cùng biên lợi nhuận ròng khoảng 34–35% nhờ vị thế áp đảo trong phần mềm văn phòng và dịch vụ đám mây với hợp đồng trả trước. Johnson & Johnson thì dựa vào sự đa dạng hóa trong dược phẩm và thiết bị y tế, tạo ra dòng tiền ổn định từ các sản phẩm thiết yếu và có tới 64 năm liên tục tăng cổ tức.
Theo phương pháp luận truyền thống, xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp thường bị giới hạn bởi trần quốc gia, vì nhà nước có quyền đánh thuế, kiểm soát vốn và tái cơ cấu nợ khi khủng hoảng. Việc hai doanh nghiệp này vẫn giữ AAA trong khi xếp hạng tín nhiệm Mỹ bị hạ cho thấy các tổ chức đánh giá đã chấp nhận rằng mô hình kinh doanh toàn cầu, với khoảng 43–49% doanh thu ngoài nước Mỹ, cùng lượng tiền dự trữ độc lập, giúp họ có khả năng trả nợ ngay cả khi chính phủ sở tại gặp trục trặc thanh toán. Nói cách khác, thị trường tin vào kỷ luật tài chính của doanh nghiệp hơn là vào khả năng tự kiềm chế nợ công của nhà nước.
Không phải tận thế, nhưng là lời cảnh báo cho thời kỳ nợ rủi ro cao
Điều trớ trêu là dù xếp hạng tín nhiệm Mỹ bị hạ, nhiều chuyên gia vẫn cho rằng một cuộc khủng hoảng tài chính toàn diện chưa ở ngay trước mắt. Nhu cầu tại các phiên đấu giá trái phiếu vẫn ổn định, chi phí vay tăng chưa làm tắc nghẽn dòng tín dụng, và tăng trưởng GDP danh nghĩa vẫn cao hơn lợi suất trái phiếu Kho bạc. Một nhà kinh tế nhận định: “Tôi không cho rằng một cuộc khủng hoảng tài khóa sắp xảy ra. Nền kinh tế của chúng ta vẫn khá vững mạnh”. Nhưng chính sự “xoay xở được” này dễ khiến hệ thống chính trị trì hoãn cải cách, để nợ công Mỹ tiếp tục phình to.
Sự mất mát độ tin cậy tài chính của chính phủ so với khu vực tư nhân là lời nhắc rằng sức mạnh quân sự hay quy mô GDP không tự động bảo đảm an toàn tín dụng. Khi lãi suất nợ Mỹ tăng, chi phí lãi vay chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong ngân sách, không gian chính sách cho các cú sốc tương lai bị thu hẹp. Kết luận thẳng thắn là: Mỹ chưa rơi vào khủng hoảng tài chính, nhưng đang bước sâu vào thời kỳ nợ rủi ro cao, nơi xếp hạng tín nhiệm Mỹ chỉ còn là tấm gương phản chiếu sự thiếu kỷ luật tài khóa. Nếu không thay đổi, việc doanh nghiệp tư nhân đứng trên chính phủ về độ tin cậy sẽ không còn là chuyện ngược đời, mà là chuẩn mực mới của thị trường.
