Thiếu sách giáo khoa: Lỗi hệ thống chứ không phải thiếu nguồn cung
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng mất cân đối giữa nguồn cung đã được in ấn, phát hành và khả năng tổ chức phân phối đến từng học sinh, phản ánh những lỗ hổng trong khâu dự báo nhu cầu, đăng ký đặt mua và điều phối giữa các địa phương, cơ sở giáo dục và đơn vị xuất bản. Chiều 9/9, tại trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu chủ trì cuộc họp về tình hình in, phát hành và sách giáo khoa cung ứng cho năm học 2026-2027. Đây không phải cuộc họp kỹ thuật thông thường, mà là động thái thể hiện quan điểm: sách giáo khoa phải được quản lý như mặt hàng thiết yếu, ưu tiên quyền học tập của trẻ hơn bất kỳ tính toán lợi nhuận nào. Khi phụ huynh phải “săn” từng bộ sách cho con, hệ thống quản lý đã thất bại ở mục tiêu cơ bản nhất.
Nguồn sách không thiếu, nhưng học sinh vẫn thiếu: Vì sao?
Nghịch lý hiện nay là tổng số sách giáo khoa đã in và phát hành gần như đáp ứng đủ đăng ký, nhưng thiếu sách giáo khoa cục bộ vẫn diễn ra ở nhiều nơi. Theo báo cáo, đến ngày 9/9 đã có 235,6 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo được phát hành. Trước đó, đến ngày 3/9, con số là 228 triệu bản và chỉ trong giai đoạn 1–6/9, thêm khoảng 2,5 triệu bản được cung ứng để “chữa cháy” cho những trường đặt hàng muộn và các đầu sách thiếu cục bộ. Trong tháng 8, hơn 8 triệu bản đã được điều chuyển giữa các vùng miền để cân đối nguồn cung. Vấn đề không nằm ở sản lượng, mà ở việc gián đoạn kênh đăng ký mua sách tại cơ sở giáo dục, thủ tục mua sắm chậm trễ và thông tin giữa trường, địa phương, đại lý và nhà xuất bản không được cập nhật kịp thời. Học sinh ở nơi thừa sách thì không cần thêm, nơi thiếu thì không biết sách nằm ở đâu.
Chỉ đạo điều chuyển sách giáo khoa: Biện pháp khẩn cấp nhưng hợp lý
Điểm đáng chú ý trong chỉ đạo lần này là Chính phủ không chấp nhận cách nhìn “đủ sách trên giấy tờ là xong nhiệm vụ”. Phó Thủ tướng yêu cầu xác định cụ thể địa bàn, số lượng sách giáo khoa còn thiếu và nơi đang tồn dư để tổ chức điều chuyển, cung ứng bổ sung, bảo đảm mọi học sinh có đủ sách phục vụ học tập. Đây là cách tiếp cận chuyển từ tư duy quản lý số lượng sang quản lý theo nhu cầu thực tế: phải biết rõ trường nào, lớp nào, môn nào, đầu sách nào còn thiếu, thay vì chỉ nhìn vào tổng số bản in. Trên cơ sở rà soát, các đơn vị buộc phải điều chuyển sách từ nơi còn sang nơi thiếu, in bổ sung khi cần để tuyệt đối không để việc thiếu sách giáo khoa ảnh hưởng đến quá trình dạy và học. Quy mô in bổ sung dự kiến thêm khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa và sách bổ trợ trong tháng 9 cho thấy hệ thống đang phải vội vã “chữa cháy” vì đã dự báo sai ngay từ đầu.
Tổ công tác phản ứng nhanh: Không thể để phụ huynh tự xoay xở
Điều đáng phê phán là trong nhiều năm, trách nhiệm lo sách cho học sinh bị đẩy dần về phía phụ huynh, trong khi đây phải là nghĩa vụ cốt lõi của hệ thống giáo dục. Lần này, Phó Thủ tướng yêu cầu lập Tổ công tác phản ứng nhanh, với bộ phận thường trực 24/7 để tiếp nhận phản ánh và điều phối sách đến các điểm thiếu cục bộ. Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao phối hợp với nhà cung cấp, đại lý để công khai điểm bán còn sách, số điện thoại đường dây nóng, kênh đặt hàng trực tuyến, đồng thời cung cấp địa chỉ khai thác sách giáo khoa và tài liệu điện tử cho phụ huynh, học sinh. Đây là bước đi cần thiết để chuyển từ trạng thái bị động sang chủ động chăm lo điều chuyển sách giáo khoa đến đúng nơi cần. Tuy nhiên, nếu Tổ công tác chỉ dừng ở việc chữa lỗi từng vụ thiếu sách giáo khoa lẻ tẻ, mà không đi cùng cải tổ cơ chế dự báo và phân phối, thì nguy cơ tái diễn những “điểm nóng” vào mỗi năm học mới vẫn còn nguyên.
Từ biện pháp tình thế đến cải cách lâu dài về sách giáo khoa cung ứng
Nếu chỉ nhìn hiện tượng thiếu sách giáo khoa năm nay như một sự cố kỹ thuật, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội sửa một cấu trúc quản lý đã lỗi thời. Phó Thủ tướng thẳng thắn đánh giá việc để xảy ra tình trạng chưa đủ sách giáo khoa cho thấy bất cập trong công tác dự báo, đặt hàng, sản xuất, dự trữ, điều phối và phân phối. Ông yêu cầu rà soát toàn bộ hệ thống đại lý, đơn vị phát hành trung gian, xây dựng phương án dự phòng hợp lý để việc sách giáo khoa cung ứng không phụ thuộc hoàn toàn vào số lượng đặt mua của các đơn vị trung gian. Đồng thời, cơ chế quản lý giá và các yếu tố hình thành giá cũng phải được xem lại, bảo đảm công khai, minh bạch, hợp lý và cắt giảm tối đa chi phí trung gian không cần thiết. Muốn tiến tới những chính sách sách miễn phí hoặc hỗ trợ nhiều hơn cho học sinh, điều kiện tiên quyết là hệ thống phân phối phải đủ tin cậy: sách in ra phải đến đúng tay người học, đúng thời điểm năm học bắt đầu, không để phụ huynh tiếp tục gánh hậu quả từ các lỗ hổng quản lý.
