Nhiếp ảnh chim hoang dã: Máy ảnh như tấm khiên bảo vệ đàn chim
Nhiếp ảnh chim hoang dã là việc dùng máy ảnh, ống kính telephoto và các thiết bị chuyên dụng để ghi lại đời sống tự nhiên của chim, từ hành vi kiếm ăn, sinh sản đến những đường bay xuyên rừng, xuyên thành phố, biến hình ảnh thành cả tác phẩm nghệ thuật lẫn bằng chứng mạnh mẽ để kêu gọi bảo vệ chim Việt Nam trong bối cảnh săn bắt và đô thị hóa ngày càng gia tăng. Ở Việt Nam, những người mang máy ảnh đi vào rừng, ra biển, lên phố không chỉ làm nhiếp ảnh thiên nhiên cho thú vui cá nhân. Họ tự nhận một vai trò không ai giao: trở thành lớp bảo vệ đầu tiên cho những quần thể chim đang co lại. Suốt nhiều năm, Trần Nguyễn Minh Quân lần theo đường bay của chim cổ rắn quanh Phú Mỹ Hưng, Cần Giờ và cả Vũng Tàu, bất chấp thu nhập từ công việc chưa đủ trang trải cuộc sống. Anh không đơn độc: từ Đồng Nai, Lâm Đồng đến Đắk Lắk, một mạng lưới nhiếp ảnh gia đang cùng nhau dùng hình ảnh để bảo vệ chim trời.
Từ câu hỏi “chim bay về đâu?” đến những thước phim triệu lượt xem
Điều đáng nói trong câu chuyện của Quân là xuất phát điểm: một người đàn ông ngoài tuổi tứ tuần, sau khi lĩnh vực bất động sản trầm lắng, ngồi bên Hồ Bán Nguyệt tự hỏi mình sẽ làm gì tiếp theo. Khi một con chim quý hiếm bay qua, câu hỏi “chim bay về đâu?” đưa anh chuyển hẳn sang nhiếp ảnh thiên nhiên, rồi chuyên sâu vào nhiếp ảnh chim hoang dã. Từ vài chục đến khoảng 100 lượt xem trong những ngày đầu, hiện trang cá nhân của anh đã có hơn 13.000 người theo dõi. Một video kể chuyện chú Cồng cộc “ranh ma” giấu con tôm sú lớn để ăn một mình đã thu hút hơn 600.000 lượt xem. Đó không phải là thứ giải trí vô thưởng vô phạt: người xem bắt đầu khuyến khích nhau bỏ thói quen ăn thịt các loài chim nước, biết lên tiếng trước cảnh săn bắt, và một số trường tiểu học đưa loạt phim “Nhật ký Trích ré” vào bài học thiên nhiên cho học sinh. Máy quay, ở đây, trở thành sách giáo khoa sống động hơn mọi bài giảng khô khan.
Ống kính telephoto và cái giá phải trả khi đối mặt thợ săn
Muốn kể được câu chuyện của chim, những nhiếp ảnh gia buộc phải đầu tư bộ thiết bị chuyên dụng: máy ảnh chịu thời tiết khắc nghiệt và ống kính telephoto có độ phóng đại lớn để quay từ xa, tránh xáo trộn đời sống tự nhiên. Hình ảnh chim cổ rắn bắt cá giữa mảng nước ở Phú Mỹ Hưng được Quân ghi lại từ khoảng cách an toàn bằng thứ thiết bị đó, cho thấy nhiếp ảnh chim hoang dã là một nghề mưu sinh lẫn sứ mệnh. Nhưng cái giá không chỉ nằm ở thiết bị đắt đỏ. Có thời điểm anh gần như không muốn mở Messenger vì những tin nhắn đe dọa từ người săn chim, biến công việc tưởng yên bình trở nên căng thẳng. Ở các cánh rừng, đồng bãi, Trần Hồng và cộng sự nhiều lần chứng kiến chim di cư bị giăng lưới, đặt bẫy, bắn bằng súng cao su đạn sắt và súng săn có kính ngắm. Họ chụp lại người vi phạm, gửi cơ quan chức năng, trực tiếp đối mặt và cảnh báo sẽ báo công an nếu không dừng tay. Nhiếp ảnh thiên nhiên, vì thế, mang sắc thái một cuộc đối đầu âm thầm giữa người bảo vệ và kẻ săn bắt.
Mạng lưới nhiếp ảnh gia bảo tồn: Từ rừng sâu tới “vựa chim” ven đô
Câu chuyện bảo vệ chim Việt Nam không còn là nỗ lực đơn lẻ. Những nhà nhiếp ảnh môi trường nhiều thập niên như Tăng A Pẩu ở Thành phố Hồ Chí Minh hay Lê Hưng ở Hà Nội đã lập nhóm truy tìm thông tin kẻ săn bắt, buôn bán chim hoang dã để tố cáo. Họ phối hợp với kiểm lâm, công an, cùng đưa các đường dây lớn ra ánh sáng, thậm chí đi phá bẫy, gỡ lưới bắt chim bên cạnh lực lượng chức năng. Nhóm của Thạc sĩ Nguyễn Hoàng Hào làm việc trực tiếp với chính quyền các xã điểm nóng săn chim trời quanh Hà Nội, đề nghị xử lý đối tượng vi phạm dựa trên clip, ảnh do nhiều nhiếp ảnh gia ghi lại. Đồng thời, một số nghệ sĩ đề xuất thiết kế pano lớn với thông điệp bảo vệ môi trường, treo ở các “vựa chim” trọng điểm, tận dụng sức mạnh của hình ảnh trực quan và quy định pháp luật thể hiện rõ ràng để nâng nhận thức cộng đồng, răn đe người vi phạm. Khi cơ quan chức năng siết quản lý và áp dụng chế tài nghiêm khắc, nhiều thợ săn bắt đầu chuyển hướng sang sinh kế bền vững hơn. Ở các tỉnh Đồng Nai, Lâm Đồng, Quảng Ngãi, Đắk Lắk, phong trào đưa khách đi ngắm, chụp ảnh chim hoang dã đang mở ra một mô hình kinh tế khác: tôn trọng thiên nhiên thay vì tận diệt.
Khi hình ảnh trở thành thứ ngôn ngữ mạnh nhất để bảo vệ chim
Trong mắt nhiều người, nhiếp ảnh chim hoang dã vẫn là thú chơi tốn kém, xa xỉ. Nhưng nhìn vào các câu chuyện trên, rõ ràng đó đã trở thành một công cụ vận động bảo tồn sắc bén. Quân nói thẳng: không lời kể nào sinh động bằng thước phim về một gia đình chim chăm con với tình thương giống con người. Hình ảnh về đàn Giang sen ở Vũng Tàu, tổ Trích ré giữa thảm thực vật mặt nước hay chim cổ rắn tung cánh giữa những khối cao ốc đều kể cùng một điều: thiên nhiên đang cố bám víu trong một thế giới mở rộng quá nhanh. Theo anh, bảo tồn không chỉ là ghi chép mà còn là thực thi nghiêm quy định bảo vệ thiên nhiên, xử lý cả chuỗi săn bắt, mua bán, tiêu thụ. Khi người xem thôi coi chim là “mồi nhậu”, khi chính quyền bắt đầu coi ảnh, video của nhiếp ảnh gia là bằng chứng pháp lý, thì ống kính telephoto không còn là món đồ chơi. Nó là tấm khiên mong manh nhưng hiệu quả, bảo vệ đường chim bay từ rừng sâu đến thành phố.
