Thiên nhiên hoang dã đô thị: không còn là ngoại lệ
Nhiếp ảnh động vật thành phố là dòng nhiếp ảnh tập trung ghi lại đời sống của các loài hoang dã ngay trong môi trường đô thị, từ công viên, hồ nước nhân tạo đến những mảng xanh nhỏ xen giữa nhà cao tầng, qua đó chứng minh rằng đa dạng sinh học không chỉ tồn tại ở rừng sâu mà hiện diện ngay cạnh bước chân chúng ta mỗi ngày.
Quan điểm phổ biến lâu nay cho rằng nhiếp ảnh thiên nhiên hoang dã chỉ thuộc về những chuyến đi rừng, lặn suối, băng qua những khu bảo tồn xa xôi. Nhưng loạt ảnh chim Sài Gòn, sóc Công viên Tao Đàn và những tập phim về chim hoang dã giữa lòng thành phố đã phủ nhận định kiến đó. Các nhiếp ảnh gia Việt Nam đang chứng minh: nếu biết chậm lại, lắng nghe và quan sát, đô thị không phải vùng đất chết cho thiên nhiên mà là sân khấu khác của đời sống hoang dã, với những quy tắc sinh tồn tinh tế không kém bất kỳ cánh rừng nào.
Sóc Tao Đàn và câu chuyện “người trồng rừng bất đắc dĩ”
Trong series "Việt Nam góc nhìn nơi hoang dã", tập 10 theo chân hai nhiếp ảnh gia Nguyễn Dũng và Đào Tấn Phát vào Công viên Tao Đàn, nơi đàn sóc đã trở thành cư dân quen thuộc trên những tán cây xanh giữa trung tâm TP.HCM. Đây là hình mẫu điển hình của nhiếp ảnh động vật thành phố: không cần đi xa, vẫn có thể ghi lại những câu chuyện sinh thái đầy bất ngờ. Khác với sóc rừng, sóc ở công viên dạn dĩ hơn vì quen sự hiện diện và thức ăn từ con người, nhưng bản chất hoang dã – từ tốc độ di chuyển đến tập tính kiếm ăn – vẫn nguyên vẹn.
Để có ảnh sóc Công viên Tao Đàn đủ sắc nét giữa những cú phóng từ cành này sang cành khác, hai nhiếp ảnh gia phải dùng ống kính dài, tốc độ cao và quan sát lặp lại trong nhiều buổi sáng. Sóc có thể nhảy khoảng cách gấp 10 lần chiều dài cơ thể, chiếc đuôi giúp giữ thăng bằng khi chúng lướt qua tán cây. Thú vị hơn, chúng liên tục tha hạt đi giấu, nhưng chỉ nhớ được khoảng 25–40% chỗ cất mồi; phần còn lại nảy mầm, biến sóc thành những “người trồng rừng bất đắc dĩ” trong lòng thành phố. Đây không chỉ là chi tiết sinh học đáng yêu, mà là lời nhắc: công viên đô thị cũng là một hệ sinh thái, nơi mỗi loài giữ một mắt xích rõ ràng.
Minh Quân và hành trình ba năm theo một đường chim bay
Nếu Tao Đàn là sân khấu của sóc, thì Phú Mỹ Hưng, Cần Giờ hay Hồ Bán Nguyệt lại là bầu trời riêng của chim trong các tác phẩm của Trần Nguyễn Minh Quân. Anh từng nhận tin nhắn đe dọa từ người săn chim, thu nhập thì không đủ trang trải cuộc sống, nhưng vẫn kiên trì nhiều năm lần theo đường chim bay trên bầu trời TP.HCM để lưu lại một thế giới hoang dã còn sót lại trong đô thị. Đó là thái độ dấn thân hiếm thấy trong nhiếp ảnh thiên nhiên hoang dã, nhất là khi đối tượng không phải những loài “đẹp” ở xa xôi, mà là các đàn chim đang bị đe dọa ngay trên đầu cư dân thành phố.
Câu chuyện kinh điển trong loạt ảnh chim Sài Gòn của anh là hành trình ba năm tìm nơi chim cổ rắn làm tổ. Từ việc thấy chúng kiếm ăn ở quận 7 cũ và Nhà Bè cũ, Quân quyết định lần theo đường chim đi – về, bám trụ hàng tháng trời ở Cần Giờ để tìm tổ ẩn trong những mảng xanh ven nước. Một bức ảnh chim cổ rắn tung cánh giữa mảng cây, phía sau là khối cao ốc Phú Mỹ Hưng, đã tóm gọn sự đối lập giữa đời sống hoang dã mong manh và tốc độ đô thị hóa. Những thước phim chưa đến 10 phút đôi khi là kết quả của hàng tuần, hàng tháng quan sát lặng lẽ, ghi lại từng khoảnh khắc săn mồi hay chăm con mà không làm xáo trộn môi trường sống.
Kỹ thuật, kiên nhẫn và đạo đức của nhiếp ảnh động vật thành phố
Nhiếp ảnh động vật thành phố không “dễ ăn” như nhiều người tưởng. Đô thị đồng nghĩa với tiếng ồn, ánh đèn, con người qua lại; động vật vì thế cảnh giác hơn, trong khi bối cảnh lại khó kiểm soát. Cả ê-kíp chụp sóc ở Tao Đàn lẫn Minh Quân với những tập phim chim hoang dã đều phải dựa vào hai trụ cột: thiết bị chuyên dụng và sự kiên nhẫn đến mức ám ảnh. Bộ ống kính có độ phóng đại lớn cho phép họ tác nghiệp từ xa, không gây stress cho chim hay sóc, đồng thời vẫn ghi được ánh mắt, chiếc đuôi, đường bay đầy đủ.
Nhưng quan trọng hơn thiết bị là cách nhìn. Quân chọn đứng phía sau camera, để động vật tự kể câu chuyện của mình: gia đình Trích ré nhiều thế hệ quay về cùng chăm tổ; những chú Cồng cộc “ranh ma” giấu mồi; hay cảnh chim bố mẹ cõng con đi kiếm ăn mà anh đang tiếp tục chờ đợi để quay được khoảnh khắc hoàn chỉnh. Một số trường tiểu học đã đưa tập phim về Trích ré vào làm tư liệu trực quan cho học sinh tìm hiểu thiên nhiên, chứng tỏ ảnh và phim về động vật hoang dã đô thị có thể trở thành công cụ giáo dục chứ không dừng ở việc “ngắm cho đẹp”.
Vì sao chúng ta cần nhìn lại thành phố bằng ống kính hoang dã
Loạt ảnh sóc Công viên Tao Đàn hay những đường chim bay qua Phú Mỹ Hưng không chỉ làm phong phú thêm kho tàng nhiếp ảnh thiên nhiên hoang dã Việt Nam; chúng đặt ra câu hỏi khó cho cách chúng ta đang xây dựng và sống trong thành phố. Đời sống của các loài hoang dã ấy mong manh, phụ thuộc vào mảng xanh, nguồn nước sạch và mức độ can thiệp của con người. Khi ta thờ ơ, chúng biến mất trong im lặng; khi ta nhìn nhận, chúng trở thành tấm gương phản chiếu sức khỏe môi trường đô thị.
Đây là lý do những dự án nhiếp ảnh động vật thành phố xứng đáng được ủng hộ. Chúng giúp khán giả nhận ra: thiên nhiên không nhất thiết phải nằm ở những vùng rừng xa xôi, đôi khi chỉ cần chậm lại giữa một công viên quen thuộc là có thể bắt gặp một thế giới hoang dã đang chuyển động ngay bên cạnh. Từ người làm quy hoạch, giáo viên, phụ huynh đến cư dân đô thị bình thường, ai cũng có thể hưởng lợi từ những khung hình này – bởi khi đã nhìn thấy và hiểu, chúng ta khó lòng tiếp tục phớt lờ quyền được tồn tại của những sinh vật nhỏ bé đang chia sẻ cùng một thành phố.
