Thiên nhiên không ở đâu xa: Định nghĩa mới về nhiếp ảnh động vật thành phố
Nhiếp ảnh động vật thành phố là việc ghi lại bằng hình ảnh đời sống của các loài hoang dã như chim, sóc, bò sát đang sinh tồn trong không gian đô thị, từ công viên, ao hồ đến các dải cây xanh chen giữa nhà cao tầng, qua đó cho thấy thiên nhiên vẫn âm thầm thích nghi bên cạnh đời sống con người. Những câu chuyện về sóc Công viên Tao Đàn, chim hoang dã Sài Gòn hay các bầy chim di cư bay qua những khối cao ốc cho thấy nhiếp ảnh thiên nhiên Việt Nam không còn gói gọn trong rừng sâu hay khu bảo tồn. Các nhiếp ảnh gia đang biến phố xá, công viên, hồ điều hòa thành bối cảnh mới cho những bộ ảnh kể về sự kiên cường của tự nhiên, đồng thời đặt ra câu hỏi: chúng ta đang sống cùng, hay đang lấn át những sinh vật ấy?
Sóc Công viên Tao Đàn: Những “người trồng rừng” trên tán cây đô thị
Khi chương trình “Việt Nam góc nhìn nơi hoang dã” theo chân hai nhiếp ảnh gia Nguyễn Dũng và Đào Tấn Phát vào Công viên Tao Đàn để tìm khoảnh khắc của đàn sóc sống trên những tán cây, nhiều khán giả bất ngờ nhận ra: thiên nhiên đô thị chưa hề biến mất. Ở đây, sóc không chỉ là “nhân vật dễ thương” cho bộ ảnh nhiếp ảnh động vật thành phố; chúng là mắt xích của cả một hệ sinh thái. Với tập tính cất giấu hạt làm thức ăn dự trữ, rồi quên tới 60–75% chỗ giấu, chúng vô tình giúp hạt phát tán và nảy mầm, góp phần tái sinh thực vật. Đuôi dài giúp chúng giữ thăng bằng khi phóng xa tới 10 lần chiều dài cơ thể, biến mọi cú nhảy thành thử thách chụp hình đầy kịch tính. Nhiếp ảnh ở Tao Đàn vì thế không chỉ là săn ảnh đẹp, mà là cách ghi chép vai trò sinh thái của loài sóc giữa rừng cây bê tông.
Trần Nguyễn Minh Quân và những đường chim bay giữa Sài Gòn
Giữa những cao ốc Phú Mỹ Hưng, một cánh chim cổ rắn hoang dã bay qua như đường kẻ mảnh trên nền bê tông. Đó là khung cảnh mà nhiếp ảnh gia – nhà quay phim Trần Nguyễn Minh Quân đã theo đuổi suốt nhiều năm, lần theo đường chim bay ở TP.HCM để ghi lại thế giới chim hoang dã Sài Gòn đang tồn tại giữa đô thị mở rộng. Anh từng chịu tin nhắn đe dọa từ người săn chim và đối mặt với thu nhập không đủ trang trải cuộc sống, nhưng vẫn kiên trì với ống kính của mình. Một câu nói đáng nhớ từ câu chuyện này là: “Anh mất tới ba năm mới lần ra được nơi chim cổ rắn sinh sản ở gần thành phố”. Những thước phim về chim cổ rắn, Giang sen, Trích ré… không chỉ là bộ sưu tập sinh học, mà là bản đồ sống của những “hành lang xanh” đang co hẹp từng ngày.
Khi phố xá thành phông nền: Nhiếp ảnh đô thị – hoang dã như một thể loại mới
Trong các khung hình của Quân, chim cổ rắn bay giữa mảng xanh phía trước, phía sau là các khối cao ốc của Phú Mỹ Hưng. Đây chính là tinh thần của nhiếp ảnh động vật thành phố: sự lai ghép giữa nhiếp ảnh đường phố và ghi chép thiên nhiên. Một đàn cò sải cánh trên mặt nước Hồ Bán Nguyệt, những tổ chim Trích ré ẩn trong bụi cây giữa vùng đất ngập nước, hay đàn chim Giang sen tại vùng ven đều được ghi lại như những câu chuyện thị giác về cách chim chọn nơi hoặc tránh nơi có con người can thiệp mạnh. Những thước phim ấy vừa kể chuyện gia đình loài vật, vừa lưu lại “những khoảng thiên nhiên đang tồn tại giữa một thành phố ngày càng đông đúc”. Nói cách khác, đây là nhiếp ảnh thiên nhiên Việt Nam trong phiên bản đô thị: vẫn hoang dã, nhưng với phông nền là cầu vượt, hồ nhân tạo và cột điện.
Từ lens đến lớp học: Khi ảnh động vật thành phố trở thành tiếng nói bảo tồn
Những dự án này không dừng ở việc “kể cho vui”. Một số trường tiểu học đã dùng loạt phim về Trích ré của Quân làm tư liệu trực quan để học sinh tìm hiểu thiên nhiên. Người xem bắt đầu khuyến khích nhau bỏ thói quen ăn thịt chim hoang dã và lên tiếng trước việc săn bắt. Trong khi đó, hành trình ở Tao Đàn cho thấy thiên nhiên không nhất thiết phải ở rừng xa xôi; đôi khi, chỉ cần chậm lại giữa công viên quen thuộc, chúng ta đã có thể gặp một thế giới hoang dã đang chuyển động bên cạnh mình. Nhưng các tay máy cũng không giấu những mặt tối: chim non chết vì bão, tổ bị phá bởi nạn chích điện cá, rác thải và đô thị hóa, chưa kể các tin nhắn dọa nạt từ thợ săn. Họ nhắc chúng ta rằng bảo tồn không chỉ là giữ từng cá thể, mà là giữ cả ao hồ, vùng đất ngập nước, mảng cây tự nhiên và nguồn thức ăn nuôi sống các quần thể.
