Không phải cúm mùa: não mô cầu là cấp cứu khẩn cấp
Não mô cầu là bệnh nhiễm trùng cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, khởi phát với triệu chứng giống cúm như sốt, đau đầu, mệt mỏi nhưng có thể diễn tiến cực nhanh sang nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não và gây tử vong trong vòng 24 giờ ở thể tối cấp nếu không được điều trị kịp thời. Thực tế tại TP HCM, ba học sinh Trường THCS Hai Bà Trưng, xã Hiệp Phước, mắc não mô cầu nhóm B, trong đó một nam sinh 12 tuổi tử vong; thêm bốn trường hợp trẻ mắc tại một trường học khác, một trẻ sốc nhiễm trùng, suy đa cơ quan và tử vong trong 24 giờ. Những con số này không cho phép chúng ta nhìn não mô cầu như một “cúm nặng hơn bình thường”. Đây là cảnh báo sức khỏe rõ ràng: nếu vẫn giữ thói quen chờ bệnh “rõ ràng hơn” mới đi khám, chúng ta đang đánh cược mạng sống trong một cuộc đua mà vi khuẩn luôn chạy nhanh hơn.
Triệu chứng não mô cầu: giống cúm nhưng nguy hiểm vì diễn tiến theo giờ
Điều khiến não mô cầu dễ bị bỏ qua là giai đoạn đầu giống cúm nhưng nguy hiểm hơn nhiều. Trong khoảng 8-15 giờ đầu, người bệnh thường sốt, đau đầu, mệt mỏi, rất dễ bị nhầm với cúm hoặc cảm lạnh thông thường. Nếu chỉ nhìn vào triệu chứng sốt và ho, gia đình sẽ có xu hướng cho nghỉ ngơi tại nhà, uống thuốc hạ sốt và chờ đợi – đó là sai lầm chết người. Khi vi khuẩn xâm nhập vào máu, bệnh nhanh chóng chuyển sang nhiễm khuẩn huyết với sốt cao, rét run, mệt lả và xuất hiện ban xuất huyết trên da. Nếu đi theo đường lên não, người bệnh có thể đau đầu dữ dội, cứng cổ, nôn, sợ ánh sáng, lừ đừ, lú lẫn, thậm chí co giật. Các bác sĩ nhấn mạnh: “Với bệnh não mô cầu, phát hiện sớm và điều trị kịp thời có ý nghĩa quyết định, bởi chỉ trong vài giờ, tình trạng người bệnh có thể chuyển từ những biểu hiện tưởng chừng thông thường sang nguy kịch”.
Đừng chờ ban tím: 24 giờ đầu là ranh giới sống chết
Nhiều người vẫn nghĩ phải nổi ban tím khắp người, cứng cổ, lơ mơ mới là “nguy hiểm”. Với não mô cầu, chờ đến lúc đó thường là quá muộn. Thể tối cấp có thể gây sốc nhiễm khuẩn, suy đa cơ quan và tử vong trong vòng 24 giờ. Tỷ lệ tử vong ước tính khoảng 8-15% ngay cả khi đã được điều trị; khoảng 10-40% người sống sót vẫn mang di chứng như mất thính lực, tổn thương não, cắt cụt chi hoặc vấn đề tâm lý. Các chuyên gia cảnh báo sức khỏe rất rõ: sốt cao đột ngột kèm mệt lả, vẻ mặt bơ phờ hoặc xuất hiện chấm, mảng xuất huyết là dấu hiệu phải đưa người bệnh đến bệnh viện ngay, không chờ ban lan rộng hay xuất hiện cứng cổ, lơ mơ mới đi khám. Khi có nghi ngờ – đặc biệt ở trẻ nhỏ, thanh thiếu niên, người cao tuổi – hãy coi đó là cấp cứu, không phải bệnh vặt.
Ai dễ mắc và vì sao nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não đáng sợ
Khoảng 10-20% dân số, chủ yếu là thanh thiếu niên và người trẻ, có thể mang vi khuẩn não mô cầu ở vùng hầu họng mà không có triệu chứng. Nguy cơ bùng phát bệnh xâm lấn cao hơn ở trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt trẻ dưới một tuổi, thanh thiếu niên, người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch, không có hoặc suy giảm chức năng lách, thiếu hụt bổ thể, nhiễm HIV và người sống trong môi trường tập thể đông đúc như ký túc xá, doanh trại. Vấn đề không chỉ là nhiễm trùng hô hấp. Khi vi khuẩn vượt qua hàng rào niêm mạc hô hấp, chúng xâm nhập vào máu gây nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm khuẩn, hoặc theo máu đến não gây viêm màng não. Nhiễm khuẩn huyết làm rối loạn đông máu, suy đa cơ quan; viêm màng não gây tổn thương não, co giật, mất thính lực. Khoảng một trong bảy người mắc bệnh có thể tử vong dù được điều trị; khoảng một phần năm gặp di chứng nặng. Đây không phải những biến chứng hiếm gặp mà là kịch bản thực tế nếu chậm trễ vài giờ.
Phòng ngừa não mô cầu: tiêm vaccine và hành động sớm khi nghi ngờ
Trong cuộc đua với não mô cầu, phòng ngừa và phát hiện sớm là hai vũ khí quan trọng nhất. Mỗi năm, thế giới ghi nhận ít nhất 1,2 triệu ca mắc và 150.000 ca tử vong do não mô cầu. Con số này đủ để chúng ta coi tiêm vaccine là ưu tiên, không phải lựa chọn tùy hứng. Các nhóm huyết thanh A, B, C, W, Y và X gây phần lớn ca bệnh xâm lấn ở người, trong đó B, C, W đã lưu hành đáng chú ý tại Việt Nam. Về phòng ngừa não mô cầu, bác sĩ khuyến cáo tiêm vaccine chủ động, đặc biệt cho trẻ nhỏ và thanh thiếu niên. Bên cạnh đó, cần giữ không gian sinh hoạt thông thoáng, hạn chế tiếp xúc gần như hôn, dùng chung đồ uống, vật dụng có thể dính nước bọt, và không dùng chung khẩu trang. Người tiếp xúc gần với ca bệnh có thể được chỉ định dùng kháng sinh dự phòng càng sớm càng tốt, nhưng tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh hoặc chờ xuất hiện triệu chứng mới xử trí. Kết luận rõ ràng: coi não mô cầu là “cúm nặng” là sai lầm nguy hiểm; hãy tiêm phòng và đến bệnh viện ngay trong 24 giờ đầu khi có nghi ngờ.
