Não mô cầu là gì và vì sao phải sợ tốc độ của nó?
Não mô cầu là bệnh nhiễm trùng nặng do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể dẫn đến viêm màng não và nhiễm trùng huyết, diễn tiến từ sốt giống cúm đến suy đa cơ quan chỉ trong vài giờ nếu không được phát hiện sớm và điều trị kịp thời, để lại nguy cơ tử vong và di chứng thần kinh lâu dài cho người sống sót. Điều đáng nói ở não mô cầu không phải là nó phổ biến như cảm lạnh, mà là nó tàn nhẫn về thời gian. BS Trương Hoàng Hưng nhấn mạnh người bệnh có thể chuyển nặng rất nhanh, trong một đến hai ngày, và ngay cả khi qua được giai đoạn nguy kịch vẫn có thể mang di chứng nặng nề sau này. Trong bối cảnh nhiều tác nhân gây bệnh cùng xuất hiện, từ cúm mùa đến rhinovirus, một bệnh có thể đe dọa tính mạng chỉ trong vài giờ như não mô cầu buộc chúng ta phải thay đổi cách nhìn về những cơn sốt "thường gặp".
Não mô cầu dấu hiệu: ba tín hiệu sớm không được phép bỏ qua
Nếu phải chọn một câu để dán lên cửa phòng ngủ của mọi gia đình có trẻ nhỏ, đó sẽ là: "Sốt cao đột ngột kèm vẻ mặt bơ phờ, mệt lả hoặc xuất hiện chấm xuất huyết trên da có thể là dấu hiệu cảnh báo não mô cầu". Đây không phải là cơn sốt mà bạn chờ đến sáng để xem có bớt không. BS Trương Hữu Khanh mô tả người bệnh thường sốt cao, mệt lả, mặt bơ phờ ngay trong những giờ đầu, kèm các chấm hoặc mảng xuất huyết trên da ở chi dưới hoặc trong mắt. Ngoài nhiễm trùng huyết, vi khuẩn còn có thể gây viêm màng não với đau đầu dữ dội, cứng cổ, buồn nôn, nôn, sợ ánh sáng, rối loạn ý thức. Ở trẻ nhỏ, dấu hiệu càng dễ bị xem nhẹ: li bì, khó đánh thức, quấy khóc, bú kém hoặc bỏ ăn. Chờ ban xuất huyết rõ mới đi khám là một sai lầm nguy hiểm; ban có thể xuất hiện khi bệnh đã tiến triển nặng.
Ba chốt chặn cứu sống: gia đình, phòng khám, cấp cứu tuyến đầu
Não mô cầu không cho hệ thống y tế nhiều thời gian, nên cơ hội sống bắt đầu từ những nơi tưởng như bình thường nhất. BS Trần Hoàng Ân gọi gia đình, phòng khám/trạm y tế và cơ sở cấp cứu ban đầu là ba "chốt chặn" quyết định người bệnh có đến được tuyến chuyên sâu trong tình trạng còn cứu được hay không. Ở chốt chặn gia đình, nhiệm vụ không phải là chẩn đoán mà là nhận ra bất thường và không trì hoãn. Trẻ sốt cao đột ngột, nôn vọt, li bì hoặc quấy khóc không dứt, đặc biệt có chấm đỏ tím như vết bầm, ấn không mất màu, phải được đưa đi bệnh viện ngay; cạo gió, chờ thêm một liều hạ sốt hay "để đến sáng" là đánh cược với thời gian điều trị quý giá. Tại phòng khám, giữa vô số ca sốt, ho, sổ mũi, bác sĩ phải chủ động nghĩ đến phát hiện sớm não mô cầu, kiểm tra da tìm ban xuất huyết, đánh giá cứng cổ và các biểu hiện bất thường đi kèm.
Điều trị não mô cầu: vì sao không được chờ xét nghiệm?
Ở chốt chặn cấp cứu tuyến đầu, sự khác biệt giữa một ekip chủ động và một ekip chần chừ có thể là sống – chết. Bệnh do não mô cầu cần được điều trị khẩn cấp bằng kháng sinh và các biện pháp hỗ trợ tùy tình trạng người bệnh. Khi người bệnh đến viện với sốt cao, mệt lả, rối loạn ý thức hoặc có chấm, mảng xuất huyết trên da, nhân viên y tế phải cấp cứu, hồi sức và dùng kháng sinh theo hướng dẫn chuyên môn ngay, không được trì hoãn điều trị chỉ để chờ kết quả cấy máu hoặc chọc dò dịch não tủy. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, ngay cả khi được điều trị, viêm màng não do vi khuẩn vẫn có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng lâu dài ở một số người sống sót. Điều đó càng củng cố một thông điệp: phát hiện sớm và điều trị nhanh chóng không bảo đảm an toàn tuyệt đối, nhưng là chìa khóa duy nhất để giành cơ hội sống còn.
Phòng ngừa não mô cầu: đừng chờ đến khi trường học có ca tử vong
TP.HCM vừa ghi nhận 4 học sinh mắc não mô cầu nhóm B tại một trường THCS, trong đó một em 14 tuổi tử vong vì bệnh diễn tiến tối cấp. Đợi đến khi có tin như vậy mới hỏi "phòng ngừa não mô cầu thế nào" là quá muộn. BS Trương Hoàng Hưng nhắc rằng vi khuẩn lây qua dịch tiết đường hô hấp như nước bọt, đàm nhớt, trong các tiếp xúc gần kéo dài như hôn, sống chung nhà, dùng chung cốc, muỗng, nĩa, điếu thuốc. Người khỏe mạnh vẫn có thể mang vi khuẩn ở vùng mũi họng và truyền cho người khác, nên không thể chỉ tránh người đang bệnh. Phòng ngừa phải bắt đầu từ vệ sinh cá nhân, rửa tay trước khi ăn uống, không dùng chung vật dụng dính nước bọt, đeo khẩu trang, che miệng khi ho, rửa tay bằng xà phòng thường xuyên. Thanh thiếu niên và người trẻ chuẩn bị sống trong môi trường tập trung như ký túc xá, trường nội trú, doanh trại nên chủ động tìm hiểu tiêm vắc xin phòng ngừa não mô cầu.
