Diễn đàn Pháp luật ASEAN: nơi thử nghiệm trật tự pháp lý số chung
Diễn đàn Pháp luật ASEAN là cơ chế hợp tác khu vực nơi các bộ, ngành tư pháp và chuyên gia pháp luật cùng thảo luận, xây dựng định hướng chính sách chung nhằm hiện đại hóa, hài hòa và số hóa hệ thống pháp luật của các quốc gia thành viên, qua đó hình thành một không gian pháp lý số an toàn, đồng bộ và thích ứng với kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo. Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026 diễn ra trực tiếp tại Hà Nội từ ngày 18 đến 19/8 với khoảng 150 đại biểu tham dự, gồm lãnh đạo Chính phủ, các bộ, ngành Việt Nam, đại diện bộ tư pháp các nước ASEAN, Ban Thư ký ASEAN và nhiều tổ chức quốc tế. Việc Bộ Tư pháp Việt Nam tiếp tục đăng cai diễn đàn sau các kỳ 2008, 2020, 2022 cho thấy đây không còn là một cuộc họp mang tính nghi thức mà là công cụ chiến lược để góp phần định hình chuẩn mực pháp lý khu vực. Tâm điểm năm nay là chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”, một lựa chọn vừa táo bạo, vừa phù hợp bối cảnh ASEAN bước sang năm thứ hai triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.
AI trong pháp luật: cơ hội bứt phá hay phép thử năng lực số ASEAN?
Nếu nhìn nhận thẳng thắn, Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm nay đặt cả khu vực trước một phép thử: hoặc ASEAN biến AI trong pháp luật thành động lực chung, hoặc chấp nhận bị kéo giãn bởi khoảng cách số nội khối. AI đang mở ra cơ hội nâng cao chất lượng hoạch định chính sách, hoàn thiện hệ thống pháp luật và hỗ trợ thi hành pháp luật hiệu quả hơn. Nhưng cùng lúc, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo làm thay đổi sâu sắc cách quản trị quốc gia, vận hành kinh tế, đời sống xã hội, buộc pháp luật phải được hoàn thiện để vừa khuyến khích đổi mới, vừa bảo đảm phát triển AI an toàn, có trách nhiệm, lấy con người làm trung tâm. Vấn đề là giữa các nước ASEAN vẫn còn chênh lệch lớn về thể chế, hạ tầng số, năng lực công nghệ – những yếu tố đang hạn chế khả năng kết nối dữ liệu và triển khai tầm nhìn chung. Trong bối cảnh đó, việc đưa chủ đề AI trong pháp luật lên bàn nghị sự cấp khu vực là quyết định mang tính “tự soi” cần thiết hơn là một tuyên ngôn công nghệ thời thượng.
Từ khẩu hiệu đến kiến trúc của một hệ thống pháp luật số ASEAN
Điểm tích cực nhất của Diễn đàn Pháp luật ASEAN lần này là nó chuyển trọng tâm từ nói về công nghệ sang bàn về kiến trúc pháp lý cho một hệ thống pháp luật số. Mục tiêu được nêu rõ: chia sẻ thực hành tốt về AI trong xây dựng và thi hành pháp luật, thúc đẩy nâng cao năng lực số cho cơ quan pháp luật, tư pháp và đội ngũ cán bộ, đồng thời tăng cường hợp tác khu vực về chuyển đổi số pháp lý. Không gian pháp lý số hài hòa mà ASEAN hướng tới không phải là một “bộ luật khu vực” áp đặt lên từng nước, mà là bộ nguyên tắc chung về phát triển AI an toàn, đáng tin cậy và bao trùm, trên nền tảng tôn trọng khác biệt hệ thống pháp luật. Việt Nam đã đặt lên bàn 3 định hướng hợp tác trọng tâm: xây dựng nguyên tắc và chuẩn mực chung về AI trong pháp luật, đẩy mạnh chuyển đổi số trong các cơ quan xây dựng và thi hành pháp luật để không ai bị bỏ lại phía sau, và chia sẻ tri thức, dữ liệu, công nghệ gắn với phát triển nguồn nhân lực pháp lý có năng lực số. Nếu được biến thành chương trình hành động, đây sẽ là bước chuyển từ “hợp tác pháp lý ASEAN” trên giấy sang một mạng lưới pháp luật số kết nối thực sự.
Quản trị AI có trách nhiệm: phép thử bản lĩnh chính trị và chuyên môn
Không phải ngẫu nhiên mà tại phiên khai mạc, lãnh đạo Chính phủ Việt Nam nêu ra ba câu hỏi lớn của trí tuệ nhân tạo đối với pháp luật: điều chỉnh AI thế nào để bảo vệ quyền con người mà không kìm hãm đổi mới; AI hỗ trợ nâng chất lượng xây dựng, thi hành pháp luật ra sao; và AI có thật sự giúp người dân, doanh nghiệp tiếp cận pháp luật dễ hơn, với chi phí tuân thủ thấp hơn. Ba câu hỏi này, nếu trả lời nửa vời, sẽ biến AI trong pháp luật thành một lớp kỹ thuật che mờ bất bình đẳng số mới. Điểm đáng chú ý là Việt Nam không chỉ nói mà đã tạo khung luật với Luật Trí tuệ nhân tạo, đồng thời phê duyệt Đề án phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026–2030 để thiết lập nền tảng truy cập thống nhất dữ liệu pháp luật, hướng tới một hệ thống cơ sở dữ liệu được AI hỗ trợ theo kiến trúc số quốc gia. Câu hỏi đặt ra cho các nước ASEAN khác là: ai sẽ dám bước thêm một bước, chủ động xây dựng luật, nền tảng số và cùng ASEAN dẫn dắt chuẩn mực AI chứ không chỉ đi theo chuẩn mực ngoại khối.
Năng lực số của giới luật: mắt xích quyết định thành bại
Dù nói nhiều về nền tảng, cổng dữ liệu hay khung nguyên tắc, điểm nghẽn thầm lặng nhưng quyết định là năng lực số của chính đội ngũ làm luật, thi hành luật. Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 đặt rõ mục tiêu nâng cao năng lực số của các cơ quan pháp luật, tư pháp và cán bộ chuyên môn thông qua chia sẻ kinh nghiệm, mô hình ứng dụng AI, hợp tác đào tạo và nghiên cứu. Diễn đàn lần này không chỉ có các phiên thảo luận mà còn có triển lãm sản phẩm công nghệ và ứng dụng trí tuệ nhân tạo do Bộ Tư pháp Việt Nam phối hợp doanh nghiệp trong nước tổ chức, tạo điều kiện để các đại biểu thấy trực tiếp AI có thể tích hợp vào quy trình pháp lý như thế nào. Nếu sau diễn đàn, mỗi nước không đầu tư nghiêm túc vào đào tạo kỹ năng số cho luật gia, công tố viên, thẩm phán, công chức pháp chế, mọi tuyên bố về “hệ thống pháp luật số” sẽ dừng ở mức khẩu hiệu. Ngược lại, khi những người trực tiếp soạn thảo, áp dụng, giải thích luật hiểu AI và biết sử dụng AI an toàn, ASEAN mới có cơ hội trở thành hình mẫu ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, đúng như kỳ vọng mà diễn đàn đã đặt ra.
