Đăng ký nguyện vọng không phải giấy phép hiến khi còn sống
Hiến mô tạng trẻ em theo dự thảo là việc ghi nhận nguyện vọng hiến của người chưa thành niên, nhưng không tự động cho phép lấy mô hay bộ phận cơ thể khi trẻ còn sống. Bộ Y tế khẳng định người dưới 18 tuổi có thể đăng ký khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện; việc đăng ký nguyện vọng không đồng nghĩa trẻ đủ điều kiện hiến khi còn sống. Đây là ranh giới quan trọng, bởi đăng ký chỉ nói lên ý muốn được ghi nhận, còn quyết định lấy mô phải tuân theo điều kiện riêng tại thời điểm thực hiện. Dự thảo cấm lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống; ngoại lệ được xem xét chỉ liên quan đến một số loại mô tái sinh. Vì vậy, không nên diễn giải quyền đăng ký thành quyền hiến tạng sống.
Ở chiều ngược lại, dự thảo đề cập việc lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi người dưới 18 tuổi qua đời nếu đã được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn bởi hội đồng chuyên môn độc lập, đồng thời có đăng ký hoặc nguyện vọng hiến và sự đồng ý của cha mẹ hay người giám hộ. Quy trình xác định tình trạng tử vong phải dựa trên kết luận của các thành viên chuyên môn. Cách tách bạch này giúp quy định hiến tạng không đánh đồng nguyện vọng với sự cho phép lấy mô, đồng thời đặt quyết định y khoa và sự đồng ý của đại diện vào đúng vị trí.
Ngoại lệ khi còn sống chỉ hướng tới mô tái sinh
Đề xuất không mở cửa cho trẻ hiến mọi loại mô khi còn sống. Nhóm dưới 18 tuổi chỉ có thể được xem xét hiến mô tái sinh để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Các loại được nêu gồm tế bào gốc, máu và huyết tương; những mô không tái sinh như võng mạc, củng mạc hay van tim không thuộc diện hiến khi còn sống theo dự thảo.
Nhu cầu điều trị khiến ngoại lệ này có ý nghĩa thực tế, nhưng không thể đặt lợi ích của người nhận cao hơn sự an toàn của trẻ. Bệnh nhi mắc bệnh máu nặng có thể phải truyền máu định kỳ, có trường hợp khoảng 20 ngày một lần; tế bào gốc tạo máu phù hợp từ người thân có thể mở ra cơ hội điều trị. Với trẻ từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, dự thảo hiện nêu khả năng hiến cho thành viên gia đình khi không có người hiến phù hợp. Điều kiện này nên được đọc như một ngoại lệ hẹp, không phải lối đi để biến trẻ thành nguồn hiến mặc định.
Bức tranh nhu cầu cũng cho thấy áp lực ghép ở trẻ em là có thật: mỗi năm ước tính có 55 ca ghép gan và 60 ca ghép thận, trong khi danh sách chờ ghép gan lên tới 200 ca. Những con số ấy giải thích vì sao dự thảo cân nhắc mở rộng một số lựa chọn điều trị, nhưng không làm giảm yêu cầu phải bảo vệ người hiến chưa thành niên.
Trẻ dưới 15 tuổi: đề xuất thu hẹp vào anh chị em ruột
Điểm cần theo dõi là phạm vi người nhận mô từ trẻ nhỏ. Theo nội dung dự thảo được công bố, trẻ dưới 15 tuổi có thể hiến mô tái sinh cho cha, mẹ đẻ hoặc anh chị em ruột khi không có người hiến khác phù hợp. Tuy nhiên, Bộ Y tế đang nghiên cứu thu hẹp phạm vi này, đề xuất chỉ cho phép hiến cho anh chị em ruột. Đây là đề xuất đang được nghiên cứu, không nên trình bày như quy định đã có hiệu lực.
Hướng thu hẹp nhằm giảm nguy cơ mua bán, cưỡng ép hoặc lợi dụng quan hệ gia đình, giám hộ và nhận con nuôi để lấy mô của trẻ. Quan hệ thân thuộc có thể giúp xác định người nhận, nhưng tự nó không bảo đảm rằng quyết định hiến là tự nguyện. Vì thế, giới hạn người nhận là một lớp bảo vệ cần thiết, song chưa thể thay thế việc thẩm định từng trường hợp, kiểm tra người hiến trưởng thành phù hợp và bảo đảm lợi ích sức khỏe lâu dài của trẻ.
Dự thảo cũng nêu yêu cầu trẻ đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của trẻ cùng cha mẹ hoặc người giám hộ. Người tư vấn cần cung cấp đầy đủ thông tin, bảo đảm trẻ không bị ép buộc; nếu trẻ phản đối hoặc rút lại sự đồng ý ở bất kỳ thời điểm nào, ý kiến ấy phải được tôn trọng và ghi nhận. Khi hoàn thiện quy định, cần làm rõ cách đánh giá sự tự nguyện, tính độc lập của tư vấn và tiêu chuẩn an toàn trước mắt lẫn lâu dài.
Bảo vệ trẻ phải là điều kiện trung tâm
Dự thảo có thể mở thêm cơ hội điều trị cho một số gia đình, nhưng sự cần thiết của ca ghép không thể trở thành sức ép buộc trẻ hiến. Một quy định hiến tạng thuyết phục phải giữ rõ ba chốt bảo vệ: không lấy bộ phận cơ thể khi trẻ còn sống; chỉ xem xét mô tái sinh trong hoàn cảnh giới hạn; và đặt sự đồng ý tự nguyện, có thể rút lại của trẻ bên cạnh sự đồng ý của người đại diện.
Người đọc nên theo dõi liệu bản cuối cùng có thực sự giới hạn người nhận của trẻ dưới 15 tuổi vào anh chị em ruột hay không, cũng như cách cơ quan chức năng kiểm tra nguy cơ lợi dụng quan hệ thân thuộc và bảo đảm tư vấn độc lập. Tách bạch đăng ký nguyện vọng với điều kiện hiến là nền tảng đúng; nhưng chỉ quy trình giám sát rõ ràng mới biến nguyên tắc ấy thành lá chắn thực tế. Cơ hội cứu chữa đáng được mở rộng, song không thể đánh đổi bằng quyền và sự an toàn của trẻ.
