“Tiếp nhận” đặt trách nhiệm lên hệ thống
Tuyển sinh đầu cấp là quá trình địa phương và nhà trường dự báo nhu cầu, chuẩn bị chỗ học, giáo viên và cơ sở vật chất để tiếp nhận trẻ đến tuổi đi học, thay vì chỉ tổ chức ghi danh rồi để gia đình tự tìm chỗ. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo thông tư về quy định tuyển sinh để lấy ý kiến; điểm đáng chú ý là cách gọi và cách tiếp cận chuyển từ “ghi danh” sang “tiếp nhận học sinh”. Đây không chỉ là thay đổi câu chữ: nó hàm ý trách nhiệm bảo đảm điều kiện học tập thuộc về cơ quan quản lý và trường học, không nên dồn thành cuộc chạy đua riêng của phụ huynh. Dự thảo hướng tới bảo đảm quyền đi học của trẻ trong độ tuổi, đồng thời cụ thể hóa nguyên tắc phổ cập giáo dục tiểu học, trung học cơ sở và hướng đến phổ cập trung học phổ thông. Nếu tinh thần ấy được thực hiện nhất quán, cơ hội đến trường sẽ bớt phụ thuộc vào khả năng xoay xở của từng gia đình.
Mục tiêu là giảm áp lực, không phải giảm trách nhiệm
Đổi cách tổ chức tuyển sinh nhằm hạn chế áp lực không cần thiết trong mùa đầu năm học và bảo đảm mọi trẻ đúng độ tuổi có cơ hội học tập. Dự thảo được xây dựng trong bối cảnh triển khai Nghị quyết 71-NQ/TW về giáo dục phổ thông, với định hướng không dùng kỳ thi để loại bỏ cơ hội học tập, nhất là ở kỳ thi vào lớp 10. Vì vậy, giảm áp lực không đồng nghĩa với bỏ qua năng lực tiếp nhận của trường. Muốn lời hứa công bằng có ý nghĩa, địa phương cần dự báo số trẻ, bố trí trường lớp và giáo viên, đồng thời công khai tiêu chí phân tuyến, điều phối để hạn chế quá tải và thiếu chỗ. Nguyên tắc được nêu trong dự thảo là không phân biệt cứng theo địa giới hành chính và tạo điều kiện cho học sinh học gần nhà. Đó là hướng đi hợp lý, miễn là khoảng cách đi lại và điều kiện tiếp cận cũng được tính đến.
Tác động không dừng ở lớp 1. Tỷ lệ học sinh tiếp tục vào lớp 10 sau lớp 9 đã tăng từ 75% lên hơn 80% trong năm qua; một số tỉnh đạt 95%, thậm chí 97%. Cùng với cải cách tuyển sinh đầu cấp, dự kiến kỳ thi vào lớp 10 với hai môn Toán và Ngữ văn cũng là vấn đề được ngành giáo dục quan tâm. Những con số này cho thấy nhu cầu chỗ học ở bậc phổ thông có thể tiếp tục tăng, nên mục tiêu bảo đảm quyền đi học phải đi cùng kế hoạch về trường lớp và nhân lực. Nếu chỉ thay tên quy trình mà không chuẩn bị năng lực thực tế, phụ huynh vẫn có thể đối mặt với tình trạng thiếu chỗ hoặc phải đi xa.
Công bằng phải tính đến nơi ở và cách tiếp cận
Nguyên tắc học gần nhà có thể giảm cảnh chạy trường, nhưng không tự động giải quyết chênh lệch giữa khu vực đông dân, vùng xa và nơi mạng lưới trường còn mỏng. Dự thảo đặt ra trách nhiệm để chính quyền các cấp khảo sát trẻ trong độ tuổi, dự báo quy mô trường học và chuẩn bị cơ sở vật chất, giáo viên trước khi học sinh đến tuổi nhập học. Đây là thay đổi đáng kể về trách nhiệm quản lý: thay vì đợi số hồ sơ vượt khả năng rồi mới xử lý, địa phương cần tính trước phương án tiếp nhận. Ở những nơi trường có điểm lẻ hoặc địa bàn đi lại khó khăn, việc phân bổ chỗ học cần gắn với khoảng cách, giao thông và điều kiện thực tế. Quyền đi học chỉ được bảo đảm trọn vẹn khi chỗ học không chỉ tồn tại trên giấy mà còn có thể tiếp cận được.
Nếu đăng ký trực tuyến được triển khai, hỗ trợ trực tiếp cũng cần đi kèm để gia đình thiếu thiết bị hoặc không quen công nghệ không bị bỏ lại. Một hiệu trưởng được dẫn lời đề xuất lập nhóm hỗ trợ tại trường hoặc ở khu vực xa, hướng dẫn phụ huynh nhập dữ liệu. Đây là lưu ý thiết thực: số hóa có thể tiết kiệm thời gian, nhưng không nên biến kỹ năng dùng điện thoại hay máy tính thành điều kiện ngầm để trẻ có chỗ học. Minh bạch tiêu chí, công bố kế hoạch sớm và có kênh hỗ trợ sẽ giúp phụ huynh hiểu cách tiếp nhận học sinh mà không phải suy đoán hoặc tự xoay xở.
Phụ huynh nên theo dõi hướng dẫn tại địa phương
Dự thảo hiện được đưa ra lấy ý kiến; đây chưa phải căn cứ để mặc định rằng mọi địa phương sẽ áp dụng một quy trình giống hệt nhau ngay trong kỳ tuyển sinh kế tiếp. Theo định hướng được nêu, kế hoạch chung do cấp tỉnh, thành phố ban hành; cấp xã, phường phối hợp năng lực của các trường, rồi từng trường xây dựng kế hoạch tuyển sinh. Vì vậy, phụ huynh nên theo dõi thông báo và hướng dẫn tuyển sinh cụ thể tại địa phương, đặc biệt là lịch thực hiện, cách phân tuyến và phương thức đăng ký. Đừng suy diễn rằng đổi tên từ “ghi danh” sang “tiếp nhận” đồng nghĩa với tự động được vào bất kỳ trường nào hoặc không còn quy trình phân bổ. Dự thảo hướng tới dự liệu vướng mắc và ban hành quy định sớm để trường có thời gian chuẩn bị; hiệu quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào việc kế hoạch đó có rõ ràng, công bằng và phù hợp điều kiện từng nơi hay không.
