Tiếp nhận là bố trí chỗ học, không phải chọn người học
Tiếp nhận học sinh đầu cấp là việc xác định và bố trí học sinh vào lớp đầu cấp tại cơ sở giáo dục phổ thông dựa trên đối tượng, điều kiện, phương thức và kế hoạch được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Định nghĩa này cho thấy dự thảo của Bộ GDĐT muốn đổi trọng tâm của tuyển sinh đầu cấp: từ chọn học sinh phù hợp với trường sang tổ chức chỗ học đáp ứng nhu cầu học tập. Bộ đang lấy ý kiến về quy chế áp dụng cho lớp 1, lớp 6 và lớp 10; thời hạn góp ý được nêu trong dự thảo là ngày 1-11-2026. Đây không chỉ là thay đổi tên gọi. Nếu được giữ trong quy chế chính thức, trách nhiệm dự báo và bố trí chỗ học sẽ được đặt rõ hơn lên hệ thống giáo dục và chính quyền địa phương, thay vì xem việc thiếu chỗ là vấn đề chỉ xử lý sau khi học sinh đăng ký.
Định hướng ấy có cơ sở đáng ủng hộ: cơ hội học tập không nên phụ thuộc vào một cuộc sàng lọc đầu vào, nhất là ở những lớp đầu cấp phổ thông. Dự thảo nêu nguyên tắc không kiểm tra, đánh giá, phân loại hay tuyển chọn trẻ em làm căn cứ tiếp nhận vào lớp. Tuy nhiên, chuyển từ tư duy tuyển sinh sang tiếp nhận chỉ có ý nghĩa khi đi cùng kế hoạch chỗ học khả thi, minh bạch và phù hợp với thực tế từng địa bàn.
Phân bổ phải bám dân cư và năng lực trường lớp
Điểm đáng chú ý là dự thảo đặt việc tiếp nhận trong bài toán quản trị mạng lưới trường lớp. Nhu cầu học tập, nơi cư trú, quy mô học sinh, khoảng cách đi lại, cơ sở vật chất và đội ngũ đều có thể ảnh hưởng đến cách bố trí. Theo đó, địa phương không chỉ nhận hồ sơ rồi phân chỗ; họ cần dự báo số học sinh, xác định khả năng tiếp nhận của từng cơ sở và chuẩn bị phương án điều phối khi một trường vượt sức chứa. Đây là cách nhìn hợp lý: chỗ học không thể được phân bổ công bằng nếu tách khỏi bản đồ dân cư và năng lực thực tế của các trường.
Dự thảo cũng nêu cơ chế điều phối học sinh giữa trường, điểm trường hoặc phân hiệu khi cần, với điều kiện việc điều phối không được dùng để tuyển chọn hay loại học sinh đã đủ điều kiện tiếp nhận. Nguyên tắc này cần được cụ thể hóa thành tiêu chí dễ hiểu để phụ huynh biết vì sao con được bố trí ở một cơ sở nhất định. Nếu thiếu thông tin về địa bàn, ưu tiên và cách xử lý khi quá tải, mục tiêu bảo đảm chỗ học có thể đúng trên giấy nhưng khó tạo được niềm tin.
Ba cấp học, ba cách xử lý khác nhau
Với lớp 1, dự thảo loại trừ kiểm tra, đánh giá, phân loại và tuyển chọn. Lớp 6 cũng không tuyển chọn, ngoại trừ trường hợp cơ sở được cấp có thẩm quyền giao nhiệm vụ phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu hoặc thành tích nổi bật; khi đó có thể tiếp nhận bằng xét tuyển theo quy định. Ngoại lệ này cần được giới hạn và công khai rõ, để không trở thành lối mở cho việc khôi phục sàng lọc đại trà dưới một tên gọi khác.
Với tuyển sinh lớp 10, dự thảo giữ các phương thức hiện hành nhưng định hướng giảm thi tuyển khi chưa cần thiết. Sở Giáo dục và Đào tạo được căn cứ vào nhu cầu, quy mô học sinh, năng lực trường, điều kiện bảo đảm chất lượng và thực tế địa phương để quyết định phương thức theo từng trường hoặc nhóm trường. Dự thảo quy định kỳ thi tuyển gồm Toán và Ngữ văn; trường THPT chuyên vẫn có môn thi chung và một môn chuyên. Như vậy, cách tiếp nhận lớp 10 không đồng nghĩa với bỏ thi trên toàn hệ thống: trọng tâm là để địa phương chọn phương thức phù hợp, trong khuôn khổ quy chế.
Điều cần chờ trong quy chế chính thức
Phụ huynh và nhà trường chưa nên xem các phương án trong dự thảo là quy định đã ban hành. Những điểm cần theo dõi gồm tiêu chí xác định địa bàn và đối tượng, cách tính khả năng tiếp nhận, nguyên tắc phân bổ khi trường quá tải, cũng như điều kiện áp dụng ngoại lệ ở lớp 6 và phương thức tuyển sinh lớp 10 tại từng địa phương. Cách tiếp nhận trên môi trường số, việc kết nối dữ liệu hợp pháp và hạn chế yêu cầu nộp lại giấy tờ cũng được đề cập, nhưng quy trình cụ thể vẫn cần văn bản chính thức làm rõ.
Giá trị của cải cách sẽ được đo không phải bằng việc đổi chữ “tuyển” thành “tiếp nhận”, mà bằng khả năng bảo đảm mỗi học sinh có chỗ học phù hợp mà không bị sàng lọc trái với nguyên tắc. Dự thảo đã đặt đúng câu hỏi về nhu cầu, dân cư và năng lực trường lớp; bước quyết định là quy chế cuối cùng phải biến các nguyên tắc ấy thành tiêu chí phân bổ minh bạch, để gia đình biết cách đăng ký và nhà trường biết trách nhiệm của mình.
