Tư duy mới: từ thi tuyển sang bảo đảm quyền được học
“Tiếp nhận học sinh đầu cấp” là cách tiếp cận mới trong tuyển sinh lớp 1 lớp 6 và lớp 10, trong đó hệ thống giáo dục có trách nhiệm chủ động bố trí chỗ học phù hợp cho mọi học sinh dựa trên dữ liệu dân cư, nhu cầu học tập và khả năng tiếp nhận của từng địa bàn, thay vì dùng thi cử và tuyển chọn để sàng lọc ngay từ đầu cấp. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp để lấy ý kiến rộng rãi từ các cơ quan, tổ chức, cá nhân, với thời gian góp ý kéo dài đến ngày 1-11-2026. Đây không phải một chỉnh sửa kỹ thuật, mà là bước ngoặt về triết lý: coi tuyển sinh không đơn thuần là thủ tục đầu năm mà là khâu quản trị hệ thống gắn với công bằng giáo dục và quyền học tập của trẻ em.
Lớp 1, lớp 6: chấm dứt thi cử, phân loại sớm
Điểm thay đổi gây chú ý nhất trong quy chế tuyển sinh mới là việc loại bỏ hoàn toàn kiểm tra, đánh giá, phân loại và tuyển chọn đối với học sinh vào lớp 1. Nói thẳng: mọi hình thức thi đầu vào cho trẻ 6 tuổi đều đi ngược lại tinh thần của dự thảo. Việc tuyển sinh lớp 1 lớp 6 vì thế được thiết kế lại theo hướng tiếp nhận, không sàng lọc. Với lớp 6, dự thảo cũng quy định không phân loại, tuyển chọn, chỉ mở ngoại lệ cho những cơ sở giáo dục được giao nhiệm vụ phát hiện và bồi dưỡng học sinh có năng khiếu hoặc thành tích nổi bật phục vụ mục tiêu giáo dục mũi nhọn của địa phương; nhóm trường này được phép xét tuyển theo quy định. Quan điểm ở đây khá rõ ràng: năng khiếu vẫn được trân trọng, nhưng không thể lấy danh nghĩa “chất lượng cao” để biến phổ thông cơ sở thành cuộc chạy đua vào trường điểm.
Lớp 10: giảm áp lực thi cử, nhưng không bỏ thi hoàn toàn
Ở ngưỡng chuyển cấp vào trung học phổ thông, dự thảo không xóa bỏ thi tuyển lớp 10 nhưng định hướng rõ việc giảm tổ chức thi khi chưa thực sự cần thiết. Sở Giáo dục và Đào tạo được trao quyền quyết định phương thức tiếp nhận học sinh vào lớp 10 cho từng trường hoặc nhóm trường, dựa trên quy mô học sinh, nhu cầu học tập, khả năng tiếp nhận, điều kiện bảo đảm chất lượng và mạng lưới trường lớp tại địa phương. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Thi tuyển vào lớp 10 gồm 2 môn Toán và Ngữ văn, nhằm giảm áp lực thi cử, tạo sự ổn định để học sinh chủ động học tập và giảm nguồn lực tổ chức kỳ thi”. Với trường chuyên, học sinh vẫn phải thi các môn chung và thêm một môn chuyên, với đề thi riêng bảo đảm tuyển được học sinh có năng khiếu. Như vậy, định hướng không phải lớp 10 không thi cử, mà là thi ít môn hơn, đúng trọng tâm và phù hợp mục tiêu phân luồng.
Dữ liệu, địa bàn và trách nhiệm của hệ thống giáo dục
Một điểm ít được nói tới nhưng mang tính quyết định là việc dự thảo đặt tiếp nhận học sinh đầu cấp trên nền tảng dữ liệu và quản trị theo địa bàn. Việc tiếp nhận không còn là thủ tục hành chính rời rạc mà gắn với nhu cầu học tập, dân cư, mạng lưới trường lớp, khả năng tiếp nhận và điều kiện thực tế của từng khu vực. Dự thảo xác định dữ liệu là công cụ để dự báo nhu cầu, xác định địa bàn, quy mô học sinh, khả năng tiếp nhận và phương án bố trí học sinh. Tiếp nhận được tổ chức trên môi trường số, kết nối các cơ sở dữ liệu hợp pháp, hạn chế yêu cầu người dân phải nộp lại những giấy tờ đã có và được xác thực. Đồng thời, văn bản nhấn mạnh chuyển đổi số phải phục vụ người học, không để khó khăn công nghệ hay sự cố hệ thống trở thành rào cản tiếp cận giáo dục. Nói cách khác, quyền được học không thể phụ thuộc vào tốc độ mạng hay kỹ năng dùng ứng dụng của phụ huynh.
Công bằng giáo dục: cơ hội hay thách thức cho phụ huynh và nhà trường?
Thay đổi từ “tuyển sinh” sang “tiếp nhận học sinh” được xây dựng với mục tiêu bảo đảm quyền học tập, hướng tới công bằng xã hội và mở rộng cơ hội học tập cho mọi học sinh, không phân biệt xuất phát điểm. Với phụ huynh, điều này đồng nghĩa áp lực luyện thi sớm cho con vào lớp 1, lớp 6 giảm đáng kể; thay vào đó là trách nhiệm hợp tác với nhà trường trong quá trình học lâu dài. Với nhà trường và địa phương, gánh nặng lại chuyển sang khâu dự báo dân số, mở rộng mạng lưới trường lớp, điều phối học sinh hợp lý và không được dùng việc phân bổ, điều phối như một cách tuyển chọn hoặc loại học sinh. Chính sách mang tính nhân văn cao chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm năng lực thực thi: đủ phòng học, đủ giáo viên, đủ dữ liệu chính xác. Nếu không, khẩu hiệu công bằng giáo dục sẽ bị bào mòn bởi những danh sách chờ và lớp học quá tải ở đô thị.
