Từ 396 tham luận đến bức tranh mới về lịch sử Việt Nam
Những phát hiện khảo cổ học mới là tập hợp các kết quả khai quật, khảo sát và phân tích liên ngành, được công bố tại Hội thảo thông báo khảo cổ học toàn quốc lần thứ 61, nhằm bổ sung tư liệu khoa học về lịch sử Việt Nam, nhận diện các trung tâm quyền lực cổ, mạng lưới giao thương và đời sống văn hóa của cư dân qua nhiều thời kỳ, từ tiền sử đến cận hiện đại. Điểm mấu chốt của hội thảo năm nay không phải ở con số gần 400 bài viết, mà ở cách chúng buộc chúng ta nhìn lại lịch sử Việt Nam như một quá trình động, nhiều lớp và gắn chặt với khu vực. Việc Viện Khảo cổ học công bố 396 nghiên cứu thuộc 5 lĩnh vực cho thấy khảo cổ học không còn là hoạt động âm thầm trong lòng đất, mà là một diễn đàn tri thức đang thách thức những lối kể lịch sử cũ. Theo GS.TS Lê Văn Lợi, giá trị của phát hiện khảo cổ nằm ở khả năng nghiên cứu, giải thích, bảo tồn và chuyển hóa thành tri thức xã hội. Chính ở đây, khảo cổ học trở thành công cụ phản biện: mỗi di tích khảo cổ mới được công bố là một câu hỏi đặt ra cho sách giáo khoa, cho bảo tàng và cho cách chúng ta tự hình dung về quá khứ.
Hoàng thành Thăng Long và mộ Chạp Khê: tái hiện trung tâm quyền lực cổ
Nếu phải chọn một điểm nhấn cho bức tranh lịch sử Việt Nam vừa được khai mở, Hoàng thành Thăng Long là nơi cho thấy rõ nhất sức mạnh của khảo cổ học lịch sử. Đợt khai quật khu vực Chính điện Kính Thiên trên diện tích 910m² đã làm rõ nền điện, hệ thống móng cột, bó nền và sân lát gạch thời Lê, đồng thời bổ sung dấu tích điện Long Thiên thời Nguyễn. Tầng văn hóa dày khoảng 6m, chồng xếp từ thời Đại La đến cận hiện đại, là bằng chứng sống động cho quá trình hình thành và biến đổi của trung tâm quyền lực qua nhiều triều đại. Những lớp đất ấy nói nhiều hơn bất kỳ biên niên sử nào: kinh đô không phải là một hình ảnh bất biến, mà là không gian liên tục được cải tạo, tái định nghĩa theo nhu cầu chính trị, quân sự và nghi lễ. Tương tự, mộ cổ Chạp Khê ở Quảng Ninh với 2.673 hiện vật cho thấy một cộng đồng có đời sống vật chất phong phú và kỹ thuật xây dựng mộ táng tinh vi vào khoảng nửa đầu thế kỷ II. Nếu chúng ta coi các trung tâm quyền lực xưa chỉ là cung điện và thành quách, thì những phát hiện này buộc phải mở rộng khái niệm đó, bao gồm cả không gian tang lễ, hệ thống phòng thủ ven biển như trạm Nam Chơn, đồn Chơn Sảng và đàn tế Nam Giao gắn với nghi lễ chính trị.
Champa – Óc Eo và di tích dưới nước: lịch sử biển bị lãng quên
Một trong những điểm yếu lâu nay của cách kể lịch sử Việt Nam là xu hướng quay lưng với biển và với mạng lưới giao thương khu vực. Các phát hiện khảo cổ học về Champa – Óc Eo và khảo cổ học dưới nước đang trực tiếp thách thức sự lãng quên đó. Tại Óc Eo – Ba Thê, Gò Tư Trâm, Gò Đất Nại và thành Châu Sa, hàng chục nghìn mẫu vật – riêng Gò Tư Trâm đã có 12.894 mẫu, gồm 8.232 hiện vật đất nung phục vụ sinh hoạt, 822 hiện vật gạch và 3.784 viên ngói – cho thấy các trung tâm cư trú, kinh tế và giao lưu văn hóa phức tạp, gắn với mạng lưới thương mại Đông Nam Á. Những hạt chuỗi Óc Eo được dát, bọc vàng, cùng cấu trúc di tích Champa, không chỉ là bằng chứng về kỹ thuật chế tác tinh xảo mà còn là dấu vết của các tuyến trao đổi hàng hóa và ý tưởng vượt ra ngoài biên giới hiện nay. Dưới nước, các di tích Châu Thuận Biển, thuyền cổ Hà Mãn, cọc gỗ gần đền Kiếp Bạc và tàu đắm vùng Cù Lao Chàm mở ra một bản đồ khác của lịch sử Việt Nam: lịch sử của thuyền bè, kỹ thuật hàng hải, tuyến vận tải và cộng đồng thương nhân. Đây là nhóm phát hiện có ý nghĩa đặc biệt đối với việc nhận diện lịch sử biển, vốn bị xem là ngoại biên trong nhiều tường thuật lịch sử.
Công nghệ mới và yêu cầu đổi mới cách bảo vệ di sản khảo cổ
Điều đáng chú ý là các phát hiện khảo cổ học mới không chỉ đến từ xẻng và bay, mà từ cả dữ liệu số và phương pháp liên ngành. Khảo sát bằng LiDAR tại cố đô Hoa Lư cho phép nhận diện địa hình, dấu tích kiến trúc và cấu trúc không gian trên phạm vi rộng, gắn di tích với cảnh quan tự nhiên – điều mà khảo sát truyền thống khó đạt được. Công nghệ LiDAR, hệ thống thông tin địa lý (GIS), mô hình 3D và các kỹ thuật phân tích vật liệu đang hỗ trợ nhận diện, phục dựng di tích khảo cổ một cách chính xác hơn, nhưng vẫn phải được kiểm chứng bằng chứng cứ khoa học tại hiện trường. Theo TS Đỗ Trường Giang, khảo cổ học chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn khai quật với năng lực lưu trữ, bảo quản, phân tích và chia sẻ dữ liệu. Nói cách khác, nếu chúng ta tiếp tục coi phát hiện khảo cổ là đích đến, mà không chuẩn hóa dữ liệu, không công bố kết quả, không chuyển hóa thành hồ sơ khoa học, trưng bày, dữ liệu số và nội dung giáo dục, thì di sản văn hóa sẽ bị bỏ quên ngay trong kho lưu trữ. Yêu cầu cấp thiết hiện nay là xây dựng quy trình nghiên cứu đồng bộ, gắn khảo cổ học với quy hoạch, tu bổ và giáo dục cộng đồng, thay vì để mỗi cuộc khai quật kết thúc bằng vài báo cáo nội bộ.
Kết luận: Khảo cổ học phải bước ra khỏi hố khai quật
Nhìn tổng thể, những phát hiện khảo cổ học được công bố tại Hội thảo lần thứ 61 không chỉ bổ sung vài mảnh ghép cho lịch sử Việt Nam, mà đang âm thầm vẽ lại cả bản đồ nhận thức của chúng ta. Từ Hoàng thành Thăng Long với tầng văn hóa dày 6m, mộ Chạp Khê với hàng nghìn hiện vật, đến các di tích Champa – Óc Eo và dấu tích dưới nước, thông điệp chung rất rõ: lịch sử Việt Nam là lịch sử của nhiều trung tâm chính trị, quân sự, tôn giáo và thương mại, gắn chặt với khu vực Đông Nam Á chứ không khép kín trong biên giới hiện nay. Vấn đề không còn là thiếu phát hiện, mà là thiếu một chiến lược để nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa một cách có hệ thống. Ngành khảo cổ học được kêu gọi chuẩn hóa dữ liệu, tăng cường công bố kết quả, gắn nghiên cứu với bảo tồn và phát huy di sản. Nhưng trách nhiệm không chỉ thuộc về giới chuyên môn: khi di tích khảo cổ được chuyển hóa thành tri thức xã hội, mỗi người đọc, mỗi học sinh, mỗi nhà quản lý đều trở thành một mắt xích trong việc bảo vệ quá khứ. Khảo cổ học chỉ thực sự hoàn thành vai trò của mình khi bước ra khỏi hố khai quật để tham gia vào cuộc đối thoại rộng hơn về bản sắc và tương lai.
