Di sản số là cánh cửa, không phải vật thay thế
Kể chuyện di sản bằng công nghệ số là cách kết hợp hình ảnh, âm thanh, dữ liệu và lời kể của cộng đồng để đưa lịch sử đến với công chúng cả khi họ không có mặt tại di tích. Giá trị của cách làm này nằm ở việc mở rộng lối tiếp cận mà không cắt rời câu chuyện khỏi nơi chốn và con người đã gìn giữ nó. Tại cổng đình Trung Kính Hạ, phường Yên Hòa, Hà Nội, mã QR đình làng dẫn đến nội dung về lịch sử, kiến trúc và giá trị văn hóa qua hình ảnh, thuyết minh cùng video 360 độ. Khán giả có thể tự xem thông tin trên điện thoại; trong phiên phát trực tiếp, mã QR còn hiện trên màn hình để người xem trực tuyến cùng truy cập. Đây là một bước tiến thiết thực: di tích không còn chỉ kể chuyện với người đang đứng trong sân đình. Nhưng công nghệ không tự tạo ra sự gắn bó. Một video có thể cho thấy cấu kiện gỗ chạm khắc; để hiểu vì sao mái đình vẫn đáng gìn giữ giữa phố đông, người xem cần cả ký ức của những người đã sống cùng nơi ấy.
Ký ức người dân làm cho hình ảnh có chiều sâu
Tháng 10, UBND phường Yên Hòa tổ chức phiên phát trực tiếp “Dấu ấn xưa giữa lòng phố thị” tại đình Trung Kính Hạ. Chương trình không chỉ đưa máy quay qua cổng và sân đình mà còn kết hợp tư liệu số với lời kể của người dân về những thăng trầm của ngôi đình. Chính phần gặp gỡ ấy biến một lượt xem thành một cuộc tiếp xúc với ký ức địa phương. Trưởng tiểu ban quản lý di tích Nguyễn Đình Việt cho biết ông đã sống ở đây 80 năm, chứng kiến chính quyền và người dân chung tay tôn tạo đình. Một cụ cao tuổi kể đình từng bị cháy khoảng năm 1946; sau nhiều thập niên không còn đình, người dân tự nguyện góp công sức dựng lại không gian tín ngưỡng quen thuộc. Những chi tiết ấy khó truyền tải trọn vẹn bằng bảng thông tin hay hình ảnh 360 độ. Livestream di sản có ích nhất khi công nghệ làm nền cho con người lên tiếng. Nhờ phát sóng, những cuộc trò chuyện tại đình đến được với cả người không có mặt ở đó.
Một danh nhân nối hai miền ký ức
Phiên “Hành trình di sản - Tìm về dấu ấn Thái Bảo Đại vương Lê Đình Kiên” do UBND xã Yên Định tổ chức ngày 7/11 tại đền thờ ông ở thôn Định Tường. Từ quê nhà Thanh Hóa, chương trình đưa người xem lần theo dấu tích của vị danh nhân tại vùng Sơn Nam và Phố Hiến, đồng thời ghi lại trao đổi giữa học sinh với người am hiểu lịch sử địa phương. Lê Đình Kiên (1621–1704) giữ chức trấn thủ Sơn Nam suốt 40 năm dưới thời Lê Trung hưng; dấu ấn của ông gắn với sự phát triển của thương cảng Phố Hiến. Câu hỏi của một học sinh về mối liên hệ giữa đền thờ ở Yên Định và Phố Hiến đã mở rộng câu chuyện khỏi phạm vi một ngôi đền. Ở Hưng Yên còn có di tích thờ ông và các văn bia ghi nhận công lao; chương trình cũng nhắc đến hai bia dựng năm 1723 và 1727. Thời điểm này càng khiến kết nối có ý nghĩa: ngày 5/11/2026, hồ sơ Văn bia Phố Hiến được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Mở rộng tiếp cận, giữ chặt mối liên hệ với nơi chốn
Điểm mạnh của hình thức số là đưa câu chuyện vượt khỏi giới hạn của một chuyến tham quan. Người xem có thể quét mã để đọc, nghe và quan sát không gian; livestream giúp họ theo dõi cuộc trò chuyện và đặt câu hỏi dù đang ở xa. Với học sinh, sự kết hợp giữa tư liệu, hình ảnh và lời kể có thể khiến lịch sử bớt giống những con số phải học thuộc, gần hơn với đời sống của cộng đồng. Tuy nhiên, màn hình không thể thay thế việc bảo tồn hiện vật, gặp gỡ người dân hay đến tận di tích. Nếu nội dung chỉ dừng ở hình ảnh đẹp, di sản dễ bị tiêu thụ như một điểm đến thoáng qua. Số hóa cần đi cùng kiểm chứng tư liệu, chăm sóc di tích và tạo cơ hội để thế hệ trẻ tham gia gìn giữ. Trong bối cảnh Nghị quyết 57-NQ/TW về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang được triển khai, phường Yên Hòa cho biết sẽ tiếp tục rà soát, bảo vệ, tu bổ di tích và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để giới thiệu, quảng bá di sản. Xã Yên Định cũng đang tăng cường giới thiệu di tích trên các trang thông tin và hướng tới kết nối với những điểm di sản khác. Công nghệ mở cánh cửa; cộng đồng mới là người giữ cho câu chuyện còn sống.






