Thông điệp chính: Vaccine zona tim mạch là lợi ích bất ngờ chứ chưa phải “thuốc tiên”
Vaccine zona tim mạch là cách gọi ngắn gọn cho các dữ liệu mới cho thấy vaccine zona tái tổ hợp Shingrix không chỉ phòng bệnh zona mà còn đi kèm tỷ lệ thấp hơn của một số biến cố tim mạch nghiêm trọng như nhồi máu cơ tim, suy tim và đột quỵ ở người cao tuổi, dù cơ chế bảo vệ tim vẫn chưa được chứng minh rõ ràng và không thể thay thế các biện pháp phòng ngừa bệnh tim kinh điển hiện nay. Điểm mấu chốt của phát hiện từ nhóm nghiên cứu Oxford là: Shingrix bệnh tim có vẻ như đem lại một lợi ích phụ về tim mạch cho cộng đồng, nhưng nói đây là “vaccine phòng ngừa bệnh tim” hay “vaccine phòng đột quỵ” lúc này là quá vội vàng. Nghiên cứu được công bố cuối tháng 8 cho thấy người từ 60 tuổi trở lên được tiêm vaccine zona tái tổ hợp có gánh nặng một số biến cố tim mạch thấp hơn trong nhiều năm so với nhóm dùng vaccine sống giảm độc lực thế hệ cũ. Đây là tín hiệu rất đáng mừng, nhưng nếu thổi phồng, chúng ta sẽ đánh lạc hướng người cao tuổi khỏi những trụ cột kiểm soát tim mạch đã có bằng chứng vững chắc.
Nghiên cứu Oxford: Shingrix liên quan thế nào đến giảm nguy cơ tim mạch?
Nhóm khoa học tại Oxford đã tận dụng một “thí nghiệm tự nhiên” khi Mỹ chuyển nhanh từ vaccine zona sống giảm độc lực sang vaccine zona tái tổ hợp Shingrix. Họ phân tích hồ sơ sức khỏe điện tử của hai nhóm người từ 60 tuổi trở lên, mỗi nhóm 36.460 người, được tiêm vaccine trong cùng mùa nhưng khác năm: 2017 dùng gần như toàn bộ vaccine sống thế hệ cũ, 2018 khi hơn 90% đã chuyển sang Shingrix. Trong thời gian theo dõi kéo dài đến 7 năm, giữa chừng quá trình theo dõi, nhóm tiêm Shingrix có tỷ lệ bệnh tim mạch thấp hơn 1,3 điểm phần trăm so với nhóm dùng vaccine cũ. Một câu trích dẫn đáng nhớ từ nghiên cứu là: “Trong khoảng 1.000 người, chỉ khoảng 96 người tiêm Shingrix gặp vấn đề tim mạch, so với 109 người ở nhóm vaccine cũ.” Với từng cá nhân, con số chênh lệch có vẻ nhỏ, nhưng ở quy mô dân số, khi bệnh tim mạch là nguyên nhân tử vong hàng đầu thế giới, mức giảm này có thể tương đương hàng nghìn biến cố được phòng tránh.
Vì sao một vaccine chống zona lại chạm tới mạch máu và trái tim?
Câu hỏi gây tò mò nhất là: vì sao một vaccine vốn sinh ra để chống zona thần kinh lại liên quan đến tim và mạch máu? Zona do virus varicella-zoster gây ra, cũng là virus gây bệnh thủy đậu. Sau khi khỏi thủy đậu, virus không biến mất mà “ngủ” trong các hạch thần kinh và có thể tái hoạt động nhiều năm sau, đặc biệt khi miễn dịch suy giảm theo tuổi hoặc do bệnh lý. Một số nghiên cứu trước đây đã quan sát thấy nguy cơ biến cố tim mạch tăng lên sau một đợt zona, nhất là trong những tuần hoặc tháng gần lúc mắc bệnh. Giả thuyết là virus có khả năng tác động trực tiếp lên thành động mạch, gây viêm và tổn thương mạch máu – những yếu tố quan trọng trong hình thành xơ vữa, làm mất ổn định mảng xơ vữa và kích hoạt huyết khối, dẫn tới các biến cố cấp như nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ. Nếu vaccine ngăn được việc virus tái hoạt động, nó có thể gián tiếp giảm bớt những “cơn bùng cháy” viêm và rối loạn đông máu có nguy cơ đẩy người có sẵn mảng xơ vữa vào biến cố tim mạch.
Lợi ích tim mạch: cơ hội y tế công cộng nhưng không phải “vaccine phòng đột quỵ”
Ở góc độ y tế công cộng, phát hiện Shingrix bệnh tim mang ý nghĩa lớn: một can thiệp tiêm chủng được thiết kế để phòng zona và đau thần kinh sau zona, nay có thêm dấu hiệu giúp giảm gánh nặng suy tim, nhồi máu cơ tim, đột quỵ ở người cao tuổi – những bệnh vốn ngốn nhiều nguồn lực điều trị. Song đây mới chỉ là lợi ích tiềm năng. Nghiên cứu hiện tại cho thấy mối liên quan giữa tiêm Shingrix và nguy cơ bệnh tim mạch thấp hơn, nhưng chưa chứng minh được vaccine trực tiếp bảo vệ tim. Quan trọng hơn, nghiên cứu dùng dữ liệu đời thực, không phải thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, nên những yếu tố khác ngoài loại vaccine vẫn có thể góp phần vào khác biệt giữa hai nhóm. Như chính các tác giả nhấn mạnh, cần tiếp tục nghiên cứu cơ chế và thực hiện thử nghiệm lâm sàng trước khi khẳng định Shingrix là công cụ phòng ngừa bệnh tim. Nếu sớm gắn nhãn “vaccine phòng đột quỵ”, chúng ta có nguy cơ đánh lạc hướng công chúng khỏi điều quan trọng hơn: kiểm soát huyết áp, mỡ máu, đường huyết, dùng thuốc tim mạch đúng chỉ định và thay đổi lối sống.
Người cao tuổi vaccine và cách đặt vaccine zona trong chiến lược phòng ngừa bệnh tim
Thực tế lâm sàng cho thấy mục tiêu chính của vaccine zona tái tổ hợp vẫn là phòng herpes zoster và biến chứng đau thần kinh sau zona ở người lớn tuổi có hệ miễn dịch bình thường. Đau thần kinh sau zona có thể bỏng rát, như điện giật, châm chích, thậm chí đau ngay cả khi quần áo chạm nhẹ vào da, kéo dài hàng tháng, ảnh hưởng giấc ngủ, vận động, tâm trạng và khả năng sinh hoạt độc lập. Khi một mũi tiêm vừa giảm nguy cơ zona, vừa có tín hiệu giảm một phần biến cố tim mạch, nó trở thành lựa chọn đáng cân nhắc trong gói chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Tuy vậy, người cao tuổi vaccine zona không nên xem đây là biện pháp thay thế cho toàn bộ chiến lược phòng ngừa bệnh tim: không thể bỏ theo dõi huyết áp, mỡ máu, đường huyết hoặc ngưng các thuốc tim mạch đang được chỉ định. Nghiên cứu hiện tại mới mở ra cánh cửa cho việc tích hợp phòng nhiễm trùng vào quản lý nguy cơ tim mạch, chứ chưa viết lại hoàn toàn luật chơi. Điều thận trọng và hợp lý là nhìn Shingrix như một mảnh ghép bổ sung tiềm năng, song song với các trụ cột đã được chứng minh – thay vì biến nó thành hình ảnh “vaccine thần kỳ” chống mọi nguy cơ tim mạch.
