“Học thật, thi thật, nhân tài thật” là gì và vì sao vẫn xa vời?
“Học thật, thi thật, nhân tài thật” là một yêu cầu xây dựng nền giáo dục trong đó việc dạy và học diễn ra một cách trung thực, kiểm tra đánh giá phản ánh đúng năng lực, thi cử công bằng, để những người có năng lực thực sự được phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng, thay vì bị che khuất bởi bệnh thành tích và các con số đẹp bề ngoài.
Yêu cầu xây dựng một hệ thống “học thật, thi thật, nhân tài thật” đã được đặt ra từ nhiệm kỳ trước và tiếp tục được nhắc lại trước thềm năm học mới 2026–2027, nhưng thực tế điểm số học bạ, gian lận thi cử và các vụ việc bằng cấp vẫn cho thấy khoảng cách lớn giữa khẩu hiệu và đời sống trong nhà trường. Thông điệp này lại một lần nữa vang lên sau hàng loạt vụ gian lận thi Tốt nghiệp THPT 2018 ở Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình và những vụ việc mới ở Tuyên Quang, Quảng Trị bị phanh phui, chứng minh rằng vấn đề không còn là chuyện cá biệt mà là dấu hiệu của một hệ thống đánh giá lệch chuẩn.
Tại một cuộc làm việc ngày 25/8 đánh giá một năm thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thẳng thắn yêu cầu ngành Giáo dục tạo cuộc đổi mới thực chất từ bên trong, từ quản trị nhà trường, đội ngũ nhà giáo đến nội dung, phương pháp dạy – học, thi, kiểm tra, đánh giá. Nói cách khác, “học thật thi thật” không thể chỉ là khẩu hiệu trên băng rôn, mà phải trở thành tiêu chuẩn trong từng bài giảng và từng bài kiểm tra.
Bệnh thành tích: Những con số đẹp che khuất sự thật giáo dục
Gian lận thi cử và làm đẹp học bạ không phải là những hành vi ngẫu nhiên; chúng là sản phẩm của một hệ thống tôn sùng số liệu hơn năng lực thực. Khi hiệu trưởng bị đánh giá chủ yếu bằng tỷ lệ học sinh giỏi, tỷ lệ hoàn thành chương trình; giáo viên bị áp lực vì số học sinh chưa đạt; trường phải liên tục báo cáo chỉ tiêu thi đua, thì việc “nắn” điểm trở thành một thói quen hơn là một ngoại lệ.
Một giáo viên không tự nhiên muốn nâng điểm cho học sinh; áp lực được hình thành theo cả một chuỗi: phụ huynh muốn học bạ đẹp, lớp muốn nhiều học sinh giỏi, trường muốn kết quả đẹp, đơn vị muốn thành tích thi đua đẹp và người quản lý muốn báo cáo đẹp. Mỗi tầng chỉ “nhẹ tay một chút”, nhưng cộng dồn qua từng bài kiểm tra, từng bảng điểm, sự thật về năng lực thực học sinh bị bóp méo một cách đáng kể.
Khi xã hội hỏi trẻ em “Con được mấy điểm?”, “Có học sinh giỏi không?”, “Có đứng top không?”, giá trị của đứa trẻ được gắn chặt vào điểm số. Việc học từ nhu cầu khám phá tri thức bị biến thành cuộc chạy đua đáp ứng kỳ vọng. Trong bối cảnh đó, một hệ thống giáo dục không thể mạnh lên chỉ bằng những con số ngày càng đẹp nếu phía sau năng lực thật không được cải thiện tương ứng. Câu hỏi không còn là “làm sao có bảng điểm đẹp hơn” mà là “dám nhìn thẳng vào năng lực thật đến mức nào”.
Đổi mới cách đánh giá: Từ điểm số đẹp sang năng lực thực
Muốn chấm dứt bệnh thành tích, không thể chỉ siết chặt phòng thi hay thay đổi một kỳ thi cụ thể; phải thay đổi cách đánh giá học sinh và cách đánh giá nhà trường ngay từ gốc. Khi một điểm số chỉ có giá trị khi cách tạo ra điểm số đó đủ tin cậy, mọi hình thức “làm đẹp” đều làm hỏng thước đo và khiến người trung thực bị bất lợi.
Bản chất của học thật là học sinh có khả năng tự tư duy, biết cách diễn đạt kiến thức bằng ngôn ngữ của mình, ứng dụng vào các tình huống thực tiễn và có năng lực tự học suốt đời. Trong khi đó, học thật thi thật nghĩa là các em học được thế nào thì đánh giá như vậy; kết quả trung bình, yếu, kém phải trở thành tín hiệu để nhà trường hỗ trợ, chứ không phải “vết nhơ” cần che giấu.
Chất lượng giáo dục cần được nhìn từ mức độ tiến bộ thực tế của học sinh, khả năng hỗ trợ học sinh yếu, môi trường học tập, tính trung thực trong quản lý và hiệu quả sử dụng nguồn lực, thay vì chỉ dựa vào tỷ lệ khá, giỏi hay số giải thưởng. “Cho điểm thật không có nghĩa là bỏ mặc học sinh”; khi học sinh chưa đạt yêu cầu, nhà trường có trách nhiệm phụ đạo, điều chỉnh phương pháp dạy học và xây dựng lại kế hoạch hỗ trợ. Đó mới là hướng cải cách giáo dục đáp ứng tinh thần Nghị quyết 71 và yêu cầu đổi mới từ bên trong hệ thống.
Môi trường học tập, phụ huynh và xã hội: Ai đang tiếp tay, ai có thể thay đổi?
Không thể nói về học thật thi thật mà bỏ qua vai trò của môi trường học tập và cách nhìn của phụ huynh, xã hội. Hiệu trưởng một trường tiểu học ở Hà Nội thừa nhận nhà trường và giáo viên chịu áp lực từ nhiều phía, trong đó có chính phụ huynh – những người luôn mong con mình có hồ sơ “đẹp” dù năng lực chưa tương ứng. Khi xã hội chưa thực sự chấp nhận chất lượng thật, không thể chỉ trông chờ vào sự tự giác của giáo viên hay vài biện pháp kỹ thuật trong phòng thi.
Cần làm cho phụ huynh thay đổi cách nhìn về mục tiêu, chất lượng giáo dục: từ hỏi “Con được mấy điểm?” sang “Con hiểu gì, làm được gì sau bài học?”. Một hệ thống trong đó nói thật không bị thiệt, làm thật không bị thua và làm giả không đem lại lợi ích mới có thể khuyến khích giáo viên và nhà trường dám trung thực với năng lực thực học sinh. Ngược lại, nếu một báo cáo trung thực khiến đơn vị chịu bất lợi trong thi đua, bệnh thành tích sẽ vẫn tìm được “đường đi” khác.
Sau những bất thường, sai phạm trong thi cử tại nhiều địa phương, yêu cầu đặt ra không chỉ là bịt lỗ hổng kỹ thuật, mà là xây dựng một văn hóa trung thực từ lớp học đến cơ quan quản lý. Khi người đứng đầu mỗi cấp dám chịu trách nhiệm về chất lượng thật, khi phụ huynh chấp nhận kết quả trung thực của con, khi xã hội đánh giá nhân tài bằng năng lực chứ không chỉ bằng phôi bằng, khẩu hiệu “học thật, thi thật, nhân tài thật” mới có cơ hội trở thành hiện thực bền vững.
