Giáo dục vùng biên: không thể chỉ giao cho nhà trường
Giáo dục vùng biên là hệ thống các hoạt động dạy học và hỗ trợ cộng đồng dành cho học sinh vùng sâu, vùng xa khu vực biên giới, trong đó nhà trường, gia đình, chính quyền, lực lượng vũ trang, doanh nghiệp và người dân cùng tham gia để bảo đảm trẻ em được đến lớp, có điều kiện học tập và phát triển lâu dài, bất chấp thiếu thốn và biến động đời sống. Ở biên giới, nếu coi giáo dục là việc riêng của ngành giáo dục thì học sinh vùng sâu sẽ luôn ở thế yếu. Bài học quan trọng từ Thanh Hóa và Lai Châu là: khi cả hệ sinh thái cộng đồng cùng gánh trách nhiệm, giáo dục vùng biên không chỉ duy trì sĩ số mà còn mở ra cơ hội phát triển cho những đứa trẻ dễ bị bỏ lại phía sau.
Năm anh em Cánh Cộng: khi cộng đồng trở thành gia đình thứ hai
Câu chuyện năm anh em họ Vàng ở khu Suối U, bản Cánh Cộng, cách trung tâm xã Trung Lý gần 40km, cho thấy giáo dục vùng biên gắn chặt với an sinh xã hội. Bố đang chấp hành án tù, mẹ rời địa phương không rõ tung tích, các em chỉ còn bà nội ngoài 70 tuổi làm chỗ dựa. Trong hoàn cảnh ấy, việc đến lớp lẽ ra là điều xa xỉ. Nhưng chính sách học sinh bán trú, chương trình “Nâng bước em đến trường” hỗ trợ hằng tháng cho em Vàng Thị Mai, cùng sự chăm lo của người thân, thầy cô và cán bộ xã đã giữ các em ở lại trường. Đoàn công tác ngành giáo dục tỉnh, chính quyền và nhà hảo tâm vào tận bản, trao 100 triệu đồng để nhà trường quản lý, ưu tiên cho nhu cầu học tập và sinh hoạt của các em. Đây không chỉ là khoản hỗ trợ, mà là thông điệp: cộng đồng sẽ không để những đứa trẻ vùng sâu tự xoay xở một mình.
Từ chính sách đến hành động: mạng lưới hỗ trợ giáo dục cộng đồng ở Thanh Hóa
Điểm đáng chú ý trong giáo dục vùng biên Thanh Hóa là sự đan xen giữa chính sách nhà nước và hỗ trợ giáo dục cộng đồng. Bốn em đang học tiểu học ở Cánh Cộng được hưởng chế độ học sinh bán trú theo quy định, trong khi Đồn Biên phòng Trung Lý bảo trợ riêng một em với mức 500.000 đồng mỗi tháng từ chương trình “Nâng bước em đến trường” để bảo đảm chi phí tối thiểu cho việc học. Song song, các chương trình học bổng do doanh nghiệp tài trợ như Lọc hóa dầu Nghi Sơn đã trao 50 suất học bổng, tổng trị giá 100 triệu đồng cho học sinh vượt khó trên địa bàn, kịp thời chia sẻ chi phí học tập với gia đình nghèo. Theo lãnh đạo xã Trung Lý, địa phương phối hợp nhà trường, Đồn Biên phòng và các tổ chức, cá nhân để rà soát, kết nối nguồn lực cho từng trường hợp cụ thể. Mô hình này cho thấy phát triển giáo dục biên giới không thể dựa vào một bên; chỉ khi chính quyền, lực lượng vũ trang, doanh nghiệp và người dân cùng hành động, học sinh vùng sâu mới tiếp cận được giáo dục chất lượng.
Lớp học nhỏ ở Sin Suối Hồ: một cách nghĩ khác về cơ hội học tập
Ở bản Sin Suối Hồ, xã Sin Suối Hồ, Lai Châu, lớp học đặt trong điểm du lịch cộng đồng từng đoạt giải thưởng quốc tế mang đến một góc nhìn mới về hỗ trợ giáo dục cộng đồng. Lớp học này không thu học phí, không đặt nặng áp lực điểm số, nhưng lại mở ra cơ hội mới cho trẻ em vùng cao biên giới. Về bản chất, đó là một mô hình giáo dục vùng biên linh hoạt: dùng không gian du lịch cộng đồng làm nơi trẻ em tiếp xúc với kiến thức, kỹ năng và thế giới bên ngoài, thay vì chỉ bó hẹp trong lớp học truyền thống. Khi điểm du lịch, người dân và giáo viên cùng tham gia, lớp học trở thành cầu nối giữa con chữ và đời sống. Đây là lời nhắc rằng phát triển giáo dục biên giới không nhất thiết phải bắt đầu từ những công trình lớn; đôi khi, một lớp học nhỏ, không học phí và không áp lực điểm số, nhưng gắn với tài nguyên cộng đồng, lại tạo ra bước chuyển dài cho học sinh vùng sâu.
Kết luận: xây hệ sinh thái giáo dục vùng biên, không chỉ dựng trường
Nhìn từ Thanh Hóa đến Lai Châu, điểm chung là giáo dục vùng biên chỉ bền vững khi được đặt trong một hệ sinh thái hỗ trợ rộng mở. Năm anh em Cánh Cộng có thể tiếp tục đến lớp vì bên cạnh chính sách, còn có thầy cô theo dõi sát sao, Đồn Biên phòng bảo trợ, doanh nghiệp cấp học bổng và cộng đồng địa phương làm chỗ dựa tinh thần. Lớp học nhỏ ở Sin Suối Hồ cho thấy khi cộng đồng chủ động tạo không gian học tập, trẻ em vùng cao biên giới có thêm cơ hội phát triển ngoài khuôn khổ điểm số. Thách thức về nghèo đói, thiếu người chăm sóc, đường xa trường học sẽ không biến mất trong một sớm một chiều. Nhưng nếu mỗi bản làng biên giới coi việc nuôi dưỡng học sinh vùng sâu là trách nhiệm chung, thì những điểm tựa giáo dục sẽ được nối dài, biến các lớp học nơi biên cương thành nơi khởi đầu cho những hành trình đời sống tốt đẹp hơn.
