Nữ nhà khoa học Việt Nam: định nghĩa bằng trách nhiệm với cộng đồng
Nữ nhà khoa học Việt Nam trong lĩnh vực y học dự phòng và vi sinh vật công nghệ sinh học là lực lượng trí thức có trình độ cao, gắn nghiên cứu y tế cộng đồng với các bài toán sức khỏe cụ thể của người dân, thông qua đề tài cấp Bộ, công bố quốc tế và những đóng góp thầm lặng trong phòng thí nghiệm lẫn giảng đường. Điều quan trọng ở phụ nữ trong khoa học hôm nay không phải là những khẩu hiệu về bình đẳng, mà là cách họ dùng tri thức để cải thiện đời sống thực. Tại Viện Đào tạo Y học dự phòng và Y tế công cộng, một chi hội nhỏ 70 hội viên giữ nguyên số lượng từ khi thành lập nhưng trở thành lực lượng khoa học mạnh nhờ tập trung vào nghiên cứu và ứng dụng cho sức khỏe cộng đồng. Trong khi đó, Chi hội Nữ trí thức Viện Vi sinh vật và Công nghệ sinh học tăng từ 20 lên 30 hội viên chỉ trong vài năm, với 27 người là nhà khoa học đang làm việc trực tiếp với thế giới vi sinh vật để giải quyết vấn đề sức khỏe, nông nghiệp và môi trường. Hai chi hội cho thấy một điều: năng lực và trách nhiệm của nữ trí thức đang định nghĩa lại hình ảnh nhà khoa học ở Việt Nam, ít xuất hiện trên truyền thông nhưng hiện diện rõ trong các mô hình sàng lọc, bộ chỉ số bệnh viện hay quy trình xử lý nước thải được dùng mỗi ngày.
Chi hội Nữ trí thức Viện Đào tạo YHDP-YTCC: nghiên cứu y tế cộng đồng không chỉ nằm trên giấy
Ở Viện Đào tạo Y học dự phòng và Y tế công cộng, phụ nữ trong khoa học không đứng ngoài những trục vấn đề lớn của xã hội: phòng bệnh, môi trường bệnh viện, tiêm chủng, sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên. Đằng sau con số 70 hội viên là 1 Giáo sư, 10 Phó Giáo sư, 21 Tiến sĩ, 47 Thạc sĩ, phần lớn trực tiếp đứng lớp, nghiên cứu và tham gia các hoạt động phục vụ cộng đồng. Theo báo cáo, 70 nữ cán bộ tích cực tham gia đề tài từ cấp Nhà nước đến cấp cơ sở và mỗi năm xuất bản trên 150 bài báo, trong đó 50–70 bài quốc tế. Nhưng sức nặng không nằm ở số bài báo, mà ở việc các nghiên cứu y tế cộng đồng của họ đi thẳng vào chính sách. Bộ công cụ sàng lọc và đánh giá tình trạng dinh dưỡng cho người bệnh trong bệnh viện, hay Bộ chỉ số đánh giá chất lượng môi trường bệnh viện do PGS.TS Lê Thị Thanh Xuân chủ nhiệm đều là đề tài cấp Bộ Y tế, được phê duyệt năm 2022 với kinh phí lớn và đã hoàn thành. Những sản phẩm này cung cấp nền tảng để bệnh viện không chỉ chữa bệnh mà còn kiểm soát dinh dưỡng, môi trường – những yếu tố âm thầm quyết định chất lượng điều trị. Khi các mô hình dự phòng chủ động bằng vắc xin cho người từ 50 tuổi trở lên hay mô hình sàng lọc, can thiệp giảm tác hại mạng xã hội lên sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên được triển khai, người hưởng lợi không phải là cộng đồng trừu tượng, mà là từng bệnh nhân, từng gia đình đang sống giữa biến đổi bệnh tật và áp lực số hóa.
Từ phòng thí nghiệm vi sinh vật đến giải pháp cho nước thải, nguồn gen và bệnh truyền nhiễm
Ở Viện Vi sinh vật và Công nghệ sinh học, nghiên cứu cơ bản về vi sinh vật không phải là trò chơi trí tuệ xa rời đời sống, mà là xuất phát điểm cho các giải pháp cực kỳ cụ thể. Một thí nghiệm phải lặp lại nhiều lần, một đề tài kéo dài vài năm, kết quả chỉ đến sau vô số giờ làm việc thầm lặng trong phòng thí nghiệm – đó là nhịp sống quen thuộc của những nữ nhà khoa học Việt Nam tại đây. Từ 20 hội viên ban đầu, Chi hội Nữ trí thức của Viện hiện có 30 hội viên, trong đó 27 người là nhà khoa học làm việc trong lĩnh vực vi sinh vật công nghệ sinh học, với 1 Giáo sư, 1 Phó Giáo sư, 8 Tiến sĩ và 20 Thạc sĩ, cử nhân. Từ 2022 đến 2026, họ đã chủ trì 22 đề tài, nhiệm vụ khoa học và công nghệ các cấp, bao gồm nhiệm vụ cấp nhà nước, nhiệm vụ do Quỹ NAFOSTED tài trợ, nhiệm vụ cấp Đại học Quốc gia và cấp cơ sở. Công trình "Nghiên cứu xử lý đồng thời amoni và COD trong nước thải bằng quá trình Feammox" của PGS.TS Đinh Thúy Hằng trở thành công trình duy nhất nhận Giải thưởng Khoa học và Công nghệ Đại học Quốc gia năm 2024, cho thấy rõ cách câu hỏi nhỏ trong phòng thí nghiệm – xử lý đồng thời chất ô nhiễm, giảm chi phí năng lượng, hướng tới công nghệ thân thiện môi trường – có thể biến thành công cụ lớn cho hệ thống xử lý nước thải đô thị. Từ thế giới rất nhỏ của vi sinh vật, các nhà khoa học tìm kiếm lời giải cho những vấn đề lớn hơn của nông nghiệp, môi trường, thực phẩm an toàn và sức khỏe con người.
Nguồn gen vi sinh vật và nền tảng lâu dài cho công nghệ sinh học
Nếu các đề tài xử lý nước thải hay nghiên cứu yếu tố nguy cơ, đáp ứng miễn dịch của các vi khuẩn gây bệnh cho thấy vai trò thực tiễn của vi sinh vật công nghệ sinh học, thì Trung tâm Nguồn gen Vi sinh vật Quốc gia cho thấy cách nữ trí thức xây nền lâu dài cho cả hệ sinh thái nghiên cứu. TS. Hoàng Thị Lan Anh, hội viên Chi hội, hiện là Giám đốc Trung tâm chịu trách nhiệm bảo tồn, lưu giữ, khai thác và phát triển nguồn gen vi sinh vật – nguồn vật liệu quan trọng cho nghiên cứu và ứng dụng công nghệ sinh học. Công việc này không chỉ là bảo quản vài ống mẫu trong tủ lạnh. Đằng sau mỗi nguồn gen là quá trình thu thập, định danh, đánh giá đặc tính, bảo quản và xây dựng dữ liệu để tài nguyên vi sinh vật có thể tiếp tục được dùng cho các nghiên cứu ứng dụng trong nông nghiệp, môi trường lẫn y học. Tổng cộng 27 hội viên Chi hội tham gia các đề tài, dự án khoa học và công nghệ với vai trò chủ trì hoặc thành viên, nối phòng thí nghiệm với những hội nghị xúc tiến đầu tư nơi họ giới thiệu sản phẩm công nghệ sinh học, từ chế biến thực phẩm an toàn đến vật liệu sinh học bảo vệ môi trường. Có thể họ không luôn xuất hiện ở vị trí nổi bật, nhưng chính sự bền bỉ trong bảo tồn nguồn gen, xây dựng chỉ số, mô hình sàng lọc khiến phụ nữ trong khoa học trở thành người giữ nền tảng cho cả hệ thống đổi mới sáng tạo.
Từ hệ sinh thái chi hội đến tương lai sức khỏe cộng đồng
Điểm chung của hai chi hội nữ trí thức là cách hoạt động Hội gắn chặt với chuyên môn. Họ tổ chức hội nghị khoa học với 50 đại biểu, các cuộc gặp gỡ, trao đổi vào những dịp như 8/3, 20/10 và hoạt động tôn vinh, biểu dương hội viên, nhưng đó chỉ là phần nổi của một hệ sinh thái hỗ trợ để nữ nhà khoa học biến ý tưởng thành đề tài, đề tài thành kết quả và kết quả thành sản phẩm ứng dụng. Trong bối cảnh nghiên cứu đòi hỏi nguồn lực lớn, hợp tác liên ngành và kết nối quốc tế, những chi hội nhỏ nhưng chuyên sâu này chính là cấu trúc xã hội giúp phụ nữ trong khoa học không bị đơn độc trước yêu cầu ngày càng phức tạp của y tế và công nghệ. Trong năm 2026, Viện Đào tạo YHDP-YTCC đang đề xuất hai nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ Y tế, tập trung vào thách thức sức khỏe mới nổi và đẩy mạnh số hóa trong đào tạo y khoa, dự kiến triển khai giai đoạn 2027–2029. Chi hội Vi sinh vật và Công nghệ sinh học cũng xác định hướng hoạt động lâu dài là phát huy thế mạnh chuyên môn, kinh nghiệm nghiên cứu và năng lực công nghệ của đội ngũ nữ trí thức. Nếu nhìn xa hơn những con số học hàm, học vị, điều đáng nói là tri thức của họ luôn đi cùng trách nhiệm xã hội. Tương lai sức khỏe cộng đồng sẽ không chỉ được quyết định trong các văn bản chính sách, mà ngay trong phòng thí nghiệm, nơi mỗi nữ trí thức kiên nhẫn lặp lại một thí nghiệm, viết thêm một bài báo, xây dựng thêm một mô hình sàng lọc để cộng đồng có thêm một lớp bảo vệ.
