Cư Xá đóng cửa: Khi một quán cà phê thời bao cấp thành ký ức
Việc một quán cà phê Hà Nội đóng cửa sau nhiều năm gìn giữ không gian thời bao cấp tại khu tập thể cũ cho thấy ký ức Hà Nội xưa đang dần lùi bước trước nhịp thay đổi của đô thị, đặt ra câu hỏi về cách chúng ta đối xử với quá khứ trong một thành phố ngày càng hiện đại. Cư Xá – quán cà phê retro Hà Nội nằm trên tầng 2 khu tập thể A11 Tôn Thất Tùng – đã chính thức dừng hoạt động vào ngày 31/8, sau gần một thập kỷ là điểm hẹn của những người yêu Hà Nội xưa. Không phải một quán cà phê ngẫu nhiên, Cư Xá sinh ra từ ký ức: căn nhà rộng khoảng 60 m² vốn là nơi gia đình chủ quán gắn bó từ những năm 1990, sau đó được mở rộng lên khoảng 160 m² để “chứa” thêm nhiều câu chuyện tập thể. Việc đóng cửa, như chính Cư Xá thừa nhận, là một quyết định không hề dễ dàng – và khó tránh cảm giác hụt hẫng của những ai từng coi nơi đây là “căn nhà chung” của hoài niệm.
Không gian thời bao cấp: Từ tuổi thơ tập thể đến điểm hẹn hoài niệm
Điều làm Cư Xá khác với nhiều quán cà phê retro Hà Nội là sự chân thực của không gian thời bao cấp được tạo từ chính trải nghiệm sống của chủ quán, chứ không chỉ là lớp trang trí hoài cổ. Từ câu chuyện căn nhà của người bác trong khu tập thể A11, hai chị em quyết định thuê lại không gian, vừa để giữ kỷ niệm tuổi thơ, vừa tạo chỗ để chia sẻ ký ức về khu tập thể với bạn bè và những người từng sinh sống tại đây. Quán được thiết kế theo phong cách những căn hộ tập thể đầu những năm 1990, với vật dụng, đồ trang trí gợi rõ lối sống của người Hà Nội thời bao cấp: từ bộ bàn ghế gỗ cũ đến những góc tường, hành lang khiến khách cảm tưởng đang bước vào một căn hộ thật. Ban đầu, Cư Xá nhắm đến khách lớn tuổi – những người muốn tìm lại căn bếp, hiên nhà, tiếng cờ tướng, cá ngựa của một thời đã xa. Nhưng chính phong cách hoài niệm đó lại cuốn hút cả khách trẻ, những 8X, 9X tò mò về tuổi thơ của mình và thế hệ trước.
Quán cà phê Hà Nội đóng cửa: Không chỉ là chuyện một cái biển hiệu hạ xuống
Sự ra đi của Cư Xá không phải trường hợp lẻ loi, mà nằm trong làn sóng “thanh lọc” khắc nghiệt của thị trường F&B hiện nay. Sau gần 10 năm hoạt động, việc một quán cà phê thời bao cấp phải khép lại cho thấy mô hình hoài niệm không miễn nhiễm với áp lực kinh tế: giá nguyên vật liệu tăng, sức chi tiêu cho ăn uống có dấu hiệu giảm. Theo một báo cáo về thị trường kinh doanh ẩm thực, có tới 69,38% doanh nghiệp cho biết đang chịu tác động từ việc giá nguyên vật liệu tăng mạnh, trong khi 34,5% người tiêu dùng dự kiến giảm chi tiêu cho ăn uống trong năm sau, tăng so với mức 31,1% của năm trước. Đây là câu nói thẳng thắn mà nhiều người làm quán hoài niệm không muốn nghe: “Không gian đẹp và câu chuyện cảm động không đủ cứu một mô hình kinh doanh nếu sức mua suy giảm.” Những cái tên như Tokyo Moon ở TP.HCM, Ka Coffee hay Cà phê Ní – một quán phong cách hoài niệm khác – cũng đã lần lượt nói lời chia tay. Mỗi biển hiệu tắt đèn là thêm một lớp ký ức phố phường bị gấp lại.
Hanoi Corner trong Sài Gòn: Một Hà Nội được nhớ lại để giữ lấy
Điều trớ trêu là khi Hà Nội lần lượt chứng kiến những quán cà phê retro Hà Nội đóng cửa, một góc Hà Nội khác lại đang được tái hiện ở TP.HCM, như cách chứng minh rằng nhu cầu giữ ký ức Hà Nội xưa không hề biến mất – nó chỉ chuyển chỗ. Hanoi Corner, do một người gốc Hà Nội mở sau thời gian làm việc ở nước ngoài, là nỗ lực dùng món ăn và không gian để bù đắp nỗi nhớ quê nhà. Quán chăm chút những vật dụng quen thuộc như quạt tròn cầm tay, ống đũa, bàn ghế bình dị, hình ảnh lá bàng – những chi tiết nhỏ nhưng đủ gợi lên cảnh hàng quán Hà Nội với ghế nhựa, mặt bàn đơn sơ, gió lùa từ ngõ nhỏ. Các diễn viên trẻ khi đến đây đã nói rằng họ có cảm giác như đang dạo giữa một con phố Hà Nội, dùng bữa ở một góc nhỏ Hà Nội giữa trung tâm Sài Gòn. Qua không gian, món ăn và câu chuyện của người chủ, một góc Hà Nội được tái hiện giản dị, gần gũi, góp phần lưu giữ hương vị và ký ức văn hóa theo cách riêng – đối lập với cảnh những không gian tương tự đang biến mất ngay trên chính đất Hà Nội.
Giữ Hà Nội xưa ở đâu: Trong quán cà phê hay trong cách phát triển thành phố?
Sự đóng cửa của Cư Xá đặt ra câu hỏi khó: chúng ta đang bảo tồn điều gì khi nói đến Hà Nội – những không gian cụ thể như quán cà phê thời bao cấp, hay là tinh thần sống, ký ức tập thể mà chúng đại diện? Một mặt, không thể coi thường áp lực kinh tế lên những mô hình nhỏ: chi phí, cạnh tranh, thói quen chi tiêu thay đổi. Mặt khác, một thành phố mất dần các không gian hoài niệm sẽ trở nên đồng dạng, thiếu chiều sâu lịch sử trong đời sống hàng ngày. Nếu Hanoi Corner có thể tạo ra một “góc Hà Nội” ở TP.HCM, Hà Nội lại càng cần nghiêm túc nghĩ tới các chính sách và sáng kiến để quán cà phê retro Hà Nội, hàng quán, khu tập thể cũ được sống tiếp, không chỉ như “bảo tàng ảnh Instagram” mà như những nơi cư dân thực sự gặp gỡ, trò chuyện, chơi cá ngựa, cờ tướng, học làm bánh chưng, đèn ông sao. Câu trả lời có lẽ nằm ở chỗ cân bằng giữa bài toán kinh doanh và tầm nhìn đô thị: hoặc Hà Nội chấp nhận phai mờ trong ký ức, hoặc thành phố tìm cách cho ký ức đó một chỗ đứng bền vững hơn.
