Giáo dục toàn diện ở trường chuyên: không thể đánh đổi bằng thành tích
Giảm áp lực học tập ở trường chuyên là yêu cầu đặt ra nhằm cân bằng giữa giáo dục toàn diện, định hướng chuyên sâu và việc phát huy năng lực học sinh, để các em học tập bền vững mà không kiệt sức, vẫn giữ được hứng thú và khả năng tự học hiệu quả trong suốt quá trình phổ thông. Ngày 12/10, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn thăm và làm việc tại trường THPT Chuyên Hạ Long cùng một số cơ sở giáo dục ở Quảng Ninh, nhấn mạnh trường chuyên phải kết hợp giáo dục toàn diện với định hướng chuyên sâu theo năng lực, sở trường của học sinh. Tinh thần này đi cùng yêu cầu tạo điều kiện cho học sinh chủ động lựa chọn môn học, phát huy động lực tự học và tránh gây áp lực quá mức. Nói cách khác, trường chuyên không được phép trở thành nơi "luyện thi" đơn thuần, bất chấp sức khỏe và đời sống tinh thần của học sinh.
Từ lớp học đến nhà: cần phá vỡ vòng luẩn quẩn quá tải
Nếu chỉ kêu gọi giảm áp lực học tập mà không đụng đến cách tổ chức dạy học, mọi khẩu hiệu sẽ sớm rơi vào hình thức. Quan điểm của PGS.TS Trần Xuân Nhĩ rất thẳng thắn: mục tiêu của giáo dục phổ thông phải là giáo dục toàn diện, gồm đức, trí, thể, mỹ. Thế nhưng thực tế, nhiều nơi để cho dạy thêm, học thêm tràn lan, biến việc học thành chuỗi ngày nhồi nhét, khiến học sinh phải dành quá nhiều thời gian cho việc học ngoài giờ. Câu cảnh báo "Không thể để xảy ra tình trạng dạy lớp là phụ, dạy nhà là chính" không chỉ nhắm vào tiêu cực thu nhập của giáo viên, mà còn chỉ ra một vòng luẩn quẩn: chương trình trên lớp bị thực hiện nửa vời, rồi lại được bù bằng học thêm. Muốn giảm tải thực chất, phải thực hiện nghiêm túc chương trình trong nhà trường, tránh trùng lặp giữa dạy trên lớp và dạy ở nhà.
Phát huy động lực tự học: trường chuyên phải đổi vai trò của giáo viên
Điểm đáng chú ý trong chỉ đạo của Bộ trưởng là chuyển trọng tâm từ truyền thụ kiến thức sang tổ chức hoạt động học tập. Ông yêu cầu giáo viên ở trường chuyên đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tổ chức, hướng dẫn và đồng hành cùng học sinh, thay vì chỉ giảng bài một chiều. Khi học sinh được chủ động lựa chọn môn học, tham gia khám phá, trải nghiệm, thực hành, học tập theo dự án – đặc biệt trong giáo dục STEM – các em có cơ hội tự học hiệu quả hơn, hình thành thói quen tự nghiên cứu và tự quản lý thời gian. Điều này không chỉ phát huy năng lực học sinh mà còn giúp cân bằng học tập: thời gian trên lớp trở thành trung tâm của quá trình, còn việc học ở nhà là phần mở rộng linh hoạt, không phải gánh nặng. Nếu trường chuyên vẫn duy trì mô hình "thầy nói – trò chép", mọi lời kêu gọi phát huy động lực tự học sẽ khó đi vào thực tế.
Giảm tải chương trình: chọn kiến thức cốt lõi để học sinh thở được
Muốn học sinh có thời gian nghỉ ngơi, rèn luyện thể chất và nuôi dưỡng đời sống thẩm mỹ, chương trình phổ thông phải được thiết kế và thực hiện trên nền kiến thức cốt lõi. PGS.TS Trần Xuân Nhĩ nhấn mạnh: không phải cứ đưa càng nhiều kiến thức vào thì học sinh càng giỏi, quan trọng là các em nắm được kiến thức cơ bản, cần thiết và có khả năng sử dụng. Ông cho rằng chương trình đã tính toán nội dung và thời lượng, nếu tổ chức dạy học đúng chương trình, đúng thời gian thì không nên để học sinh rơi vào tình trạng quá tải. Theo ông, nếu có điều kiện, nên học hai buổi một ngày, 5 hoặc 6 ngày trong tuần, để chương trình được thực hiện đầy đủ mà học sinh vẫn có thời gian nghỉ ngơi. Với trường chuyên, việc lựa chọn nội dung nâng cao phải gắn với năng lực, sở trường từng nhóm học sinh, tránh biến mọi tiết học thành cuộc chạy đua thành tích.
Mô hình mới, thách thức mới: cân bằng học tập trong trường phổ thông 3 cấp
Chỉ đạo về giảm áp lực học tập không dừng ở trường chuyên mà còn gắn với các mô hình trường học mới. Tại trường Tiểu học và THCS Hà Tu, nơi đang vận hành 75 lớp với 3.021 học sinh tại 3 cơ sở trong năm học 2026-2027, Bộ trưởng yêu cầu đánh giá kỹ điều kiện tổ chức và vận hành mô hình trường phổ thông 3 cấp học, dự kiến hình thành thông qua sáp nhập với một trường THPT. Nếu mô hình này chỉ mở rộng quy mô mà không đi kèm thiết kế lại chương trình, phương pháp dạy học và cách phân bổ thời gian, nguy cơ quá tải sẽ tăng lên ở cả ba cấp. Ngược lại, nếu biết tận dụng liên kết với trường đại học và cơ sở nghiên cứu để hỗ trợ học sinh làm dự án, định hướng nghề nghiệp và tăng cường giáo dục STEM, các trường có thể tạo ra môi trường học tập liên thông, giúp học sinh phát huy năng lực học sinh theo lộ trình dài hạn, thay vì bị cuốn vào áp lực thi cử ngắn hạn.
