Giáo dục thực chất là gì và vì sao chương trình mới đáng chú ý?
Giáo dục thực chất là hệ thống dạy học đặt tri thức, năng lực và sự tiến bộ thật của người học lên trên mọi chỉ tiêu hình thức, trong đó việc dạy, học, thi và đánh giá đều trung thực, công bằng, phản ánh đúng năng lực thay vì chạy theo bệnh thành tích và các cuộc thi, phong trào bề nổi. Trong bối cảnh đó, Bộ GD-ĐT ban hành Chương trình hành động tăng cường kỷ cương, xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong giáo dục, áp dụng từ năm học 2026-2027. Đây không chỉ là một văn bản kỹ thuật; nó là lời tuyên bố chính thức rằng giáo dục phải quay về giá trị cốt lõi: “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” và phải giảm áp lực học tập vô lý lên giáo viên, học sinh và phụ huynh.
Tăng kỷ luật để chống bệnh thành tích: Kỷ cương không phải thêm gánh nặng
Điểm then chốt của chương trình là gắn tăng cường kỷ luật với việc khắc phục bệnh thành tích, thay vì biến kỷ luật thành thêm thủ tục và áp lực hình thức. Từ sau một năm thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục, yêu cầu “nâng cao chất lượng gắn với kỷ cương, trách nhiệm, trung thực, liêm chính và thực chất” đã trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết. Chỉ thị 31/CT-TTg ngày 5/8/2026 cũng yêu cầu cụ thể: phải có giải pháp khắc phục bệnh thành tích trong dạy, học, kiểm tra, đánh giá, đồng thời rà soát cắt giảm các kỳ thi, cuộc thi không cần thiết để giảm áp lực cho học sinh, giáo viên và cha mẹ học sinh. Nói cách khác, kỷ luật mới không phải là siết chặt để ép chỉ tiêu, mà là kỷ luật chống gian lận, chống tô hồng và buộc mọi bên chịu trách nhiệm về chất lượng thực.
“Dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” và văn hóa trung thực giáo dục
Chương trình hành động biến khẩu hiệu “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” thành yêu cầu xuyên suốt trong quản lý, giảng dạy, học tập, thi cử và kiểm định chất lượng. Các trường phải tổ chức dạy học, kiểm tra, tuyển sinh, đánh giá một cách khách quan, trung thực, không đánh đổi chất lượng thực chất lấy chỉ tiêu tỷ lệ khá giỏi. Cán bộ quản lý không được giao chỉ tiêu áp đặt về điểm số, chịu trách nhiệm về tính trung thực của kết quả; giáo viên phải nêu gương về đạo đức, liêm chính và đánh giá đúng sự tiến bộ thực chất của người học. Với người học, yêu cầu rất rõ: học thật để có tri thức thật, năng lực thật, trung thực trong kiểm tra, thi cử, không lạm dụng công nghệ để gian lận. Định hướng đến năm 2035, văn hóa trung thực giáo dục phải trở thành giá trị cốt lõi được xã hội tin tưởng, nâng cao độ tin cậy của kết quả học tập, văn bằng, chứng chỉ.
Giảm áp lực học tập bằng cách cắt bỏ hình thức, trả lại thời gian cho dạy và học
Không thể nói giáo dục thực chất nếu giáo viên còn chìm trong sổ sách, phong trào thi đua và các cuộc thi vô thưởng vô phạt. Bộ GD-ĐT yêu cầu rà soát toàn ngành các hồ sơ, báo cáo, kỳ thi, cuộc thi, hội thi, hội thao, phong trào thi đua để tinh gọn hoặc bãi bỏ các hoạt động không thiết thực, gây áp lực thành tích. Chương trình nhấn mạnh: không huy động, điều động giáo viên làm nhiệm vụ hành chính, tham gia phong trào ngoài chức năng, nhiệm vụ, trừ trường hợp pháp luật quy định; các cơ sở giáo dục không được tự đặt thêm sổ sách, phải cắt giảm cuộc họp, hoạt động hình thức. Báo cáo, thống kê được định hướng thực hiện trên môi trường số với nguyên tắc “một dữ liệu chỉ thu thập một lần”, nhằm giảm trùng lặp giấy tờ. Nếu làm đúng, đây sẽ là cú cắt mạnh vào những gì lâu nay được gọi là “áp lực vô hình” nhưng phá hỏng động lực dạy và học.
Lộ trình đến 2030–2035 và những điều trường học cần làm ngay
Chương trình không dừng ở một năm học mà vạch ra lộ trình dài hạn. Đến năm 2030, các tiêu chí về liêm chính, trung thực, trách nhiệm nêu gương phải được cụ thể hóa, áp dụng thực chất trong đánh giá, xếp loại, quy hoạch, bổ nhiệm, khen thưởng; 100% cơ quan quản lý và cơ sở giáo dục phải xây dựng, duy trì môi trường “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”. "By 2030, criteria for integrity, honesty, and exemplary conduct will be applied in evaluation, ranking, planning, appointment, and commendation; 100% of educational management agencies and educational institutions will build and maintain an environment of 'genuine teaching, genuine learning, genuine testing, and genuine assessment'". Trước mắt, đến tháng 9/2026, tất cả đơn vị phải có kế hoạch triển khai, rà soát và loại bỏ các hoạt động tạo áp lực thành tích, ban hành hướng dẫn đánh giá học sinh bảo đảm khách quan, công bằng. Nếu các trường coi đây là “thêm việc”, chương trình sẽ thất bại; nếu coi là cơ hội tự thanh lọc, cải cách giáo dục sẽ có nền tảng thực chất.
