STEM trong trường phổ thông: Không phải môn mới, mà là cách dạy mới
Giáo dục STEM trong trường phổ thông là cách tổ chức dạy học để học sinh dùng kiến thức khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học giải quyết vấn đề thực tiễn, thay vì thêm một môn học độc lập và thêm tiết lên thời khóa biểu. Theo dự thảo Thông tư về tổ chức hoạt động giáo dục STEM trong giáo dục phổ thông, Bộ GD-ĐT khẳng định nguyên tắc xuyên suốt là không làm phát sinh môn học mới, không tăng thời lượng dạy học, không thêm đầu điểm hay hồ sơ, sổ sách riêng ngoài quy định hiện hành, nhằm tránh gây áp lực, quá tải cho cả học sinh và giáo viên. Đồng thời, nhà trường không được yêu cầu học sinh, phụ huynh đóng góp bắt buộc cho hoạt động STEM, qua đó hướng tới một mô hình giáo dục STEM miễn phí, bình đẳng về cơ hội tiếp cận cho mọi học sinh.
Chính sách STEM: Ba hình thức, không tăng tải trọng học sinh
Dự thảo chính sách STEM trường học được xây dựng để cụ thể hóa Luật Giáo dục và phù hợp chủ trương dạy học hai buổi/ngày, tạo khung pháp lý thống nhất trên toàn quốc, khắc phục tình trạng mỗi nơi làm một kiểu trước đây. Trọng tâm là phát triển phẩm chất, năng lực, tăng cường kỹ năng khoa học, công nghệ, tin học, kỹ năng số và khả năng vận dụng kiến thức liên môn vào giải quyết vấn đề thực tế, nhưng không làm tăng tải trọng học sinh và không biến STEM thành gánh nặng đánh giá, xếp loại.
Theo dự thảo, giáo dục STEM được triển khai qua ba hình thức: bài học STEM tích hợp trong các môn học; hoạt động trải nghiệm STEM thông qua câu lạc bộ, thực hành trên cơ sở tự nguyện; và hoạt động nghiên cứu khoa học, kỹ thuật dành cho học sinh có năng lực, hứng thú. Kết quả STEM được đánh giá theo năng lực, không lập thêm môn học, không lập thêm cột điểm hay học bạ riêng, qua đó khẳng định định hướng STEM không áp lực, không chạy theo thành tích.
Giáo dục STEM miễn phí và hoạt động ngoài giờ: Cơ hội có thực sự công bằng?
Một điểm nổi bật của chính sách là cam kết giáo dục STEM miễn phí cho học sinh: kinh phí triển khai được huy động từ ngân sách nhà nước, các nguồn thu hợp pháp của cơ sở giáo dục và nguồn tài trợ hợp pháp khác, nhưng không được tạo ra nghĩa vụ đóng góp bắt buộc với học sinh hay cha mẹ. Đây là hướng đi đúng để STEM không trở thành sân chơi riêng của những gia đình có điều kiện, nhất là khi mục tiêu chính sách là bảo đảm cơ hội tiếp cận bình đẳng cho học sinh vùng khó, học sinh khuyết tật, học sinh dân tộc thiểu số.
Dự thảo cũng cho phép tổ chức hoạt động STEM ngoài giờ học, tại cơ sở sản xuất, trường đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng… trên nguyên tắc tự nguyện, an toàn, có sự đồng thuận của phụ huynh và không gắn với quảng cáo, mua bán. Về lý thuyết, hoạt động STEM ngoài giờ mở thêm không gian trải nghiệm cho học sinh; nhưng trên thực tế, sự chênh lệch về hạ tầng, kết nối doanh nghiệp – nhà trường, và điều kiện tổ chức giữa các địa phương có thể khiến cơ hội này không phân bổ đồng đều. Nếu không đi kèm hỗ trợ cụ thể, tiêu chí STEM không áp lực với học sinh đôi khi lại chuyển thành áp lực cho những trường còn thiếu nguồn lực.
“Không thêm tiết” nhưng giáo viên vẫn đang ôm thêm việc
Trên giấy tờ, STEM không làm tăng thời lượng dạy học hay số môn học; nhưng trong thực tế lớp học, “không thêm tiết” không có nghĩa là “không thêm việc”. Giáo viên phải chuyển từ vai trò truyền đạt sang vai trò thiết kế và tổ chức chuỗi hoạt động: cho học sinh xác định vấn đề, đề xuất giải pháp, thiết kế mô hình, chế tạo sản phẩm, thử nghiệm, sửa lỗi, hoàn thiện. Trước một bài học về năng lượng, họ phải tự đặt và trả lời hàng loạt câu hỏi: vật liệu nào phù hợp, chia bao nhiêu nhóm, phân chia thời gian thế nào, nếu sản phẩm không hoạt động thì xử lý ra sao, tiêu chí đánh giá là gì, học sinh yếu tham gia bằng cách nào.
Giáo viên Vàng Thị Dính – người gắn bó với học sinh vùng cao – thừa nhận STEM không tạo áp lực “quá lớn”, nhưng để có một giờ học hiệu quả, giáo viên phải chuẩn bị hệ thống kiến thức, thiết bị, phiếu bài tập, phiếu đánh giá và học liệu phù hợp chủ đề, cả trước, trong và sau giờ học. Sau khi học sinh báo cáo sản phẩm, giáo viên còn tiếp tục góp ý, hỗ trợ các em chỉnh sửa, cải tiến, thậm chí chuẩn bị để trưng bày sản phẩm ở hoạt động khác. Nếu thiếu sự ghi nhận và bù đắp tương xứng, STEM dễ bị giáo viên xem như một “gói việc không tên” gắn thêm vào khối lượng công việc vốn đã dày đặc, dù trên thời khóa biểu không xuất hiện thêm tiết học mới.
Giữ đúng tinh thần STEM: Đổi mới nhưng không đổi sang “bệnh thành tích”
Chính sách STEM hiện nay được thiết kế với tham vọng cân bằng hai mục tiêu: thúc đẩy đổi mới, sáng tạo, chuyển đổi số trong nhà trường, đồng thời bảo vệ sức khỏe tinh thần và thể chất, không làm tăng tải trọng học sinh. Điểm tích cực là quy định không mở môn học mới, không mở thêm lớp, không lập thêm hồ sơ, cùng với cam kết STEM không áp lực và không thu phí bắt buộc, đã chặn sớm nguy cơ biến STEM thành một “kênh huy động” hoặc một môn thi mới gây căng thẳng.
Tuy vậy, để STEM không trượt thành phong trào hình thức hay “bệnh thành tích”, cần nhìn thẳng vào nỗi lo của giáo viên: thời gian chuẩn bị, sự chênh lệch điều kiện giữa các trường, và yêu cầu chuyên môn mới. Cách tiếp cận hợp lý là xem STEM như phương thức dạy học phát triển năng lực, được triển khai linh hoạt, tự nguyện, có lộ trình, có bồi dưỡng và hỗ trợ cụ thể cho giáo viên, thay vì coi đó là sân chơi để trình diễn sản phẩm cầu kỳ. Khi giáo viên được giảm bớt giấy tờ, được hỗ trợ học liệu và có quyền chủ động điều chỉnh mức độ, STEM mới giữ đúng bản chất “không áp lực” cho học sinh, mà cũng không biến thành gánh nặng thầm lặng cho người đứng lớp.
