Âm nhạc Việt truyền thống: sức sống bắt đầu từ những người già
Âm nhạc Việt truyền thống là những làn điệu dân gian, nghệ thuật sân khấu và lời ca cổ xưa được lưu giữ qua nhiều thế hệ, không chỉ như di sản quá khứ mà còn như sợi dây nối kết cộng đồng, nuôi dưỡng bản sắc và giáo dục nhân cách cho người trẻ trong đời sống hôm nay. Khi nói về nghệ sĩ cải lương tuổi tác và ca sĩ truyền thống hoạt động bền bỉ, chúng ta thường nghĩ đến sự hoài niệm. Nhưng nhìn kỹ, đó là hình ảnh của sức phản kháng trước quá trình mai một văn hóa. Câu chuyện của nghệ sĩ Ngọc Xuân Hương và bà Trương Thị Gái cho thấy: nếu thiếu những con người “giữ lửa” ấy, mọi khẩu hiệu bảo tồn chỉ còn là giấy tờ.
U80 Ngọc Xuân Hương: đời khổ nhưng không chịu rời câu hát cải lương
Ở tuổi 77, sức khỏe của nghệ sĩ cải lương Ngọc Xuân Hương đã suy giảm, huyết áp và tim mạch khiến bà không còn đủ sức trở lại sân khấu cải lương như trước. Thế nhưng, bà vẫn miệt mài làm xe ôm để nuôi người con gái 58 tuổi bị động kinh, ngày có thể lên cơn đến bảy lần. Hai mẹ con sống trong căn nhà trọ cấp bốn chật hẹp, tiền nhà mỗi tháng 2,5 triệu đồng đã gồm điện nước. Ngoài chạy xe, bà còn nhận may thảm, mỗi tấm chỉ được 30.000 đồng và phải mất hai đến ba ngày để hoàn thành. Đó không phải hình ảnh lãng mạn của một nghệ sĩ, mà là sự trần trụi của đời sống. Nhưng thất bại kinh tế không khiến bà rời bỏ âm nhạc Việt truyền thống: thỉnh thoảng, nghệ sĩ Thanh Tuấn vẫn rủ bà đi hát “cho vui”, như một cách níu giữ bà với sân khấu. Chính sự gắn bó ấy khiến khái niệm nghệ sĩ cải lương tuổi tác trở nên vô nghĩa; tuổi cao chỉ làm giọng hát run hơn, chứ không làm mất đi căn cốt nghệ sĩ.
Trương Thị Gái và hơn 70 năm gánh câu hát Soọng cô
Nếu nghệ sĩ Ngọc Xuân Hương là bóng dáng của sân khấu cải lương, thì bà Trương Thị Gái là ký ức sống của Soọng cô – làn điệu dân gian của cộng đồng Sán Dìu. Ở tuổi 87, dáng người nhỏ bé, mái tóc bạc búi gọn, bà vẫn đọc, ghi chép và lần từng câu hát đã gìn giữ hơn 70 năm. Những cuộc hát giao duyên xưa không còn xuất hiện thường xuyên, người trẻ có quá nhiều loại hình giải trí khác, và điều đáng sợ nhất là ngày càng ít người biết hát, biết truyền lại cho thế hệ sau. Khoảng năm 2012, bà bắt đầu tích cực dạy hát dân gian Soọng cô cho người dân địa phương. Đến năm 2024, việc dạy hát được tổ chức thành lớp học bài bản; bà kiên nhẫn hướng dẫn từng câu, từng cách phát âm, vào làn điệu và cách thực hành. Cách truyền dạy của bà rất cũ: nghe, nhớ, hát lại, sửa từng chút một. Nhưng chính sự “cũ” ấy giúp người học không chỉ thuộc lời, mà còn hiểu cách nói, cách ứng xử, cách bày tỏ tình cảm của người Sán Dìu.
Khi lớp học Soọng cô trở thành cầu nối thế hệ
Điều thú vị là từ một bà cụ tóc bạc, lớp học Soọng cô đã tạo ra vòng truyền nối tự nhiên: người già truyền cho người trung niên, người trung niên học và thực hành cùng người trẻ; giáo viên tiếp nhận rồi đưa vào trường học, còn học sinh bắt đầu làm quen với những câu hát trước đó chỉ xuất hiện trong lời kể của ông bà. Khoảng 40 người đã được bà Gái truyền dạy, nhiều người hát khá tốt và tham gia câu lạc bộ Soọng cô ở địa phương. Khoảng 20 em thiếu nhi cũng đã có thể hát Soọng cô, hình ảnh bà cụ ngồi giữa học sinh trong thư viện trường là minh chứng sống cho việc âm nhạc Việt truyền thống vẫn có thể bước vào không gian giáo dục hiện đại. Thầy giáo Trịnh Cảnh Tùng – một trong những học viên – phải học đi học lại nhiều lần để quen ngôn ngữ và nhịp điệu, ông nhận ra mỗi câu hát chứa cả cách sống của người Sán Dìu. Từ kiến thức học được, thầy là người đầu tiên đưa thêm yếu tố âm nhạc vào tiếng hát Soọng cô trong lớp học, để việc tiếp cận phù hợp hơn với học sinh mà vẫn giữ bản sắc.
Đam mê âm nhạc không thắng được nghèo khó, nhưng thắng được sự quên lãng
Nhìn đời sống của hai nghệ sĩ cao tuổi, không ai có thể nói âm nhạc truyền thống tự mình giải quyết được nghèo khó hay bệnh tật. Bác sĩ từng nói bệnh động kinh của con gái nghệ sĩ Ngọc Xuân Hương “không chữa được, sẽ kéo dài đến chết”, còn sức khỏe của bà Gái “không còn như trước” nhưng vẫn gắng tham gia sinh hoạt câu lạc bộ, cố nhớ và giải thích mỗi khi có người hỏi một câu hát. Điểm chung ở họ là sự từ chối quên lãng: mỗi người học thêm một câu hát, thuộc thêm một làn điệu, lại mở thêm một cánh cửa để Soọng cô được ngân vang và tiếp nối giữa đời sống hôm nay. Cách làm ở Cộng Hòa gợi mở hướng bảo tồn rộng hơn: phải tìm và phát huy người am hiểu di sản trong cộng đồng, tạo không gian để họ truyền dạy thường xuyên chứ không chỉ biểu diễn dịp lễ hội; kết nối nghệ nhân với giáo viên, đoàn thể, trường học; hình thành nhóm thực hành để người học duy trì đều đặn. Đối với cộng đồng, việc học không chỉ để có thêm tiết mục giao lưu, mà để mỗi người hiểu hơn vốn văn hóa cha ông và có thể truyền lại cho con cháu. Nếu những nghệ sĩ cải lương tuổi tác như Ngọc Xuân Hương và người dạy hát dân gian như bà Gái vẫn còn được lắng nghe, âm nhạc Việt truyền thống sẽ không chỉ là di sản trên giấy, mà là hơi thở trong đời sống mỗi ngày.
