Giáo dục giá trị: từ nhận thức đến hành vi
Giáo dục giá trị là quá trình giúp người học hiểu những nguyên tắc chung của cộng đồng, rèn luyện cách ứng xử và vận dụng các nguyên tắc ấy trong đời sống. Đây là hướng đi Bộ Giáo dục và Đào tạo lựa chọn khi triển khai các hệ giá trị trong toàn ngành. Thực hiện Quyết định số 1189/QĐ-TTg ngày 2/7/2026 của Thủ tướng Chính phủ, Bộ xây dựng kế hoạch gắn giáo dục nhận thức với rèn luyện hành vi và xây dựng môi trường văn hóa học đường. Phạm vi không chỉ gồm giá trị quốc gia, văn hóa và giá trị gia đình, mà còn có chuẩn mực con người Việt Nam. Cách xác định rộng như vậy có ý nghĩa: phẩm chất của học sinh không hình thành từ một bài học riêng lẻ, mà từ điều các em học, trải nghiệm và nhìn thấy trong quan hệ với gia đình, nhà trường và xã hội.
Lồng ghép để giá trị hiện diện trong sinh hoạt học đường
Điểm đáng chú ý là kế hoạch không đặt thêm một chương trình học độc lập. Các nội dung về hệ giá trị được tích hợp vào chương trình, môn học và hoạt động giáo dục hiện có, kế thừa những nội dung phù hợp, đồng thời bồi dưỡng đạo đức và văn hóa. Đây là cách tiếp cận thực tế: nếu giá trị chỉ xuất hiện như khẩu hiệu hoặc một tiết học tách rời, học sinh khó biến điều được nghe thành thói quen. Ngành giáo dục hướng tới những phẩm chất cụ thể như yêu nước, đoàn kết, nhân ái, trung thực và trách nhiệm; người học được khuyến khích vận dụng chúng trong đời sống để bồi đắp nhân cách, bản lĩnh và khát vọng cống hiến. Hiệu quả vì thế không nên chỉ nhìn vào nội dung đã truyền đạt, mà cần xét xem cách ứng xử và môi trường học đường có chuyển biến hay không.
Trải nghiệm, công nghệ và trách nhiệm số
Giá trị trở nên dễ hiểu hơn khi học sinh có cơ hội thực hành và quan sát trong bối cảnh thật. Kế hoạch khuyến khích các trường tổ chức hoạt động văn hóa, nghệ thuật, tìm hiểu di tích, bảo tàng, thư viện và phát triển văn hóa đọc, qua đó góp phần xây dựng môi trường an toàn, thân thiện, nhân văn. Trong bối cảnh chuyển đổi số, học liệu số, trí tuệ nhân tạo và công nghệ thực tế ảo hoặc tăng cường có thể hỗ trợ việc học nếu phù hợp điều kiện, được sử dụng an toàn và hiệu quả. Nhưng đưa công nghệ vào trường học cũng đòi hỏi giáo dục đạo đức số: học sinh cần biết bảo vệ dữ liệu cá nhân, tôn trọng bản quyền và nhận diện tin giả, thông tin sai lệch hay nội dung độc hại. Đây là phần thiết yếu của giáo dục giá trị hôm nay, không phải phần phụ của kỹ năng công nghệ.
Gia đình, nhà trường và xã hội cùng chịu trách nhiệm
Nhà trường không thể một mình tạo nên sự nhất quán giữa điều học sinh được dạy và điều các em gặp trong cuộc sống. Kế hoạch nhấn mạnh phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong giáo dục, rèn luyện người học, đồng thời lưu ý bảo đảm cơ hội tiếp cận công bằng cho học sinh ở vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số, địa bàn khó khăn và các nhóm yếu thế. Theo lộ trình, từ năm 2027, các đơn vị thuộc và trực thuộc Bộ, sở giáo dục và đào tạo cùng các cơ sở giáo dục căn cứ chức năng, nhiệm vụ để triển khai; hoạt động được lồng ghép vào kế hoạch và nhiệm vụ năm học hiện hành. Vụ Học sinh, sinh viên theo dõi, đôn đốc, tổng hợp kết quả và tham mưu sơ kết, tổng kết. Đánh giá cần tập trung vào thay đổi nhận thức, hành vi và chất lượng môi trường giáo dục, thay vì chỉ đếm hoạt động đã tổ chức.
Đưa các hệ giá trị vào giáo dục là định hướng có sức nặng khi những điều được dạy trở thành hành vi thường ngày. Việc kết hợp giá trị quốc gia, văn hóa, gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam tạo một khung giáo dục rộng hơn việc truyền đạt kiến thức: giúp người học có trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội. Thành công của kế hoạch sẽ phụ thuộc vào sự nhất quán giữa bài học, trải nghiệm và cách người lớn cùng cộng đồng làm gương. Nếu sự nhất quán ấy được duy trì, giáo dục giá trị có thể góp phần xây dựng nhân cách và môi trường học đường nhân văn; nếu không, các hệ giá trị dễ dừng lại ở lời nhắc.
