Mộc Bài: từ cửa ngõ biên giới đến tham vọng cửa khẩu số
Dự án phát triển hạ tầng cửa khẩu Mộc Bài là kế hoạch tổ chức lại toàn diện không gian cửa khẩu quốc tế này, kết nối trực tiếp với cao tốc TP.HCM – Mộc Bài, nâng cấp hạ tầng biên giới và chuẩn bị nền tảng kỹ thuật cho mô hình cửa khẩu số thông minh, nhằm giảm ùn tắc, tăng năng lực kiểm soát và gia tăng sức cạnh tranh kinh tế vùng. Nói cách khác, Tây Ninh đang biến Mộc Bài từ một cửa ngõ biên giới quá tải thành trục giao thương hiện đại của Đông Nam Bộ. Điểm đáng chú ý là dự án đã được UBND tỉnh phê duyệt chủ trương đầu tư với tổng mức vốn gần 962,39 tỷ đồng, giữ nguyên quy mô đã xác định từ đầu. Vừa qua, lãnh đạo Tỉnh ủy, UBND tỉnh cùng các sở ngành đã trực tiếp khảo sát hiện trạng để rà soát phương án tổng thể, cho thấy quyết tâm chính trị không nhỏ phía sau kế hoạch nâng cấp này. Theo số liệu lực lượng biên phòng, lưu lượng xuất nhập cảnh qua cửa khẩu Mộc Bài tăng từ khoảng 1,289 triệu lượt năm 2015 lên hơn 2,08 triệu lượt vào năm 2025, bình quân 4,91% mỗi năm. Nếu không cải tạo mạnh mẽ, hạ tầng hiện hữu khó có thể gánh thêm áp lực khi cao tốc TP.HCM – Mộc Bài đi vào khai thác.
Tổ chức lại không gian cửa khẩu: tách luồng, mở đường, chỉnh trang biên giới
Trọng tâm của dự án không chỉ là thêm vài tuyến đường mà là tái cấu trúc toàn bộ không gian cửa khẩu Mộc Bài. Tuyến đường dài khoảng 4,45 km sẽ kết nối trực tiếp điểm cuối cao tốc TP.HCM – Mộc Bài với khu vực cửa khẩu, bảo đảm mạng lưới giao thông đối ngoại liền mạch và giảm tình trạng xe tải chen chúc trên Quốc lộ hiện nay. Ở bên trong cửa khẩu, Trạm Kiểm soát liên hợp được thiết kế cải tạo khoảng 1.500 m² và xây mới khoảng 1.900 m², nâng tổng diện tích phục vụ kiểm soát xuất nhập cảnh lên khoảng 3.400 m². Dải mái che sẽ được thu hẹp, không gian thông thoáng hơn, vừa đáp ứng yêu cầu làm thủ tục, vừa giữ tính biểu tượng của cửa ngõ quốc gia. Hệ thống cảnh quan quanh Cột mốc 171 trên biên giới Việt Nam – Campuchia cũng được chỉnh trang, đi cùng hệ thống thoát nước dài khoảng 3,53 km nhằm xử lý tình trạng ngập úng và đầu tư đồng bộ hạ tầng biên giới. Tuyến kênh lưỡng dụng biên giới được tách thành dự án riêng để tránh chồng chéo, nhưng vẫn đặt trong tổng bài toán quốc phòng – an ninh và tiêu thoát nước.
Cửa khẩu số thông minh: thay đổi phương thức vận hành, không chỉ là xây thêm đường
Điểm khác biệt của dự án Mộc Bài so với một công trình giao thông thông thường là định hướng xây nền cho cửa khẩu số thông minh. Theo phương án, luồng hành khách và luồng hàng hóa sẽ được phân tách rõ ràng, đồng thời tổ chức lại các khu vực đón trả khách, bãi kiểm hóa, kho ngoại quan và bãi đỗ thành một chuỗi vận hành thống nhất. Không chỉ mở rộng diện tích hay thêm đường, hạ tầng mới sẽ chuẩn bị sẵn không gian và công năng để tích hợp các nền tảng số: kiểm soát người và phương tiện qua mã số, dữ liệu; quản lý dòng hàng hóa; chia sẻ thông tin giữa các lực lượng; rút ngắn thời gian làm thủ tục. Đây là bước đi cần thiết để chuyển Mộc Bài sang mô hình cửa khẩu số, nơi công nghệ giữ vai trò trung tâm thay vì thủ công giấy tờ. Theo đánh giá của đoàn công tác, phương án sau rà soát vẫn bảo đảm các mục tiêu cốt lõi: giao thông thông suốt, kết nối thuận lợi với cao tốc và hệ thống logistics, tận dụng hiệu quả công trình hiện hữu, đồng thời đáp ứng yêu cầu về cảnh quan, đối ngoại, quốc phòng và an ninh. Nếu thực thi đúng hướng, người dân và doanh nghiệp sẽ hưởng lợi trực tiếp từ quy trình thông quan nhanh hơn, ít ùn tắc và chi phí vận tải thấp hơn.
Tác động kinh tế – xã hội: Mộc Bài thành cực tăng trưởng mới của Tây Ninh
Mộc Bài nằm trên trục giao thông xuyên Á, kết nối TP.HCM, vùng Đông Nam Bộ với Campuchia và các nước trong khu vực. Hiện dự báo đến năm 2030, tổng lưu lượng xuất nhập cảnh có thể đạt 2,645 triệu lượt, và đến năm 2050 gần 6,91 triệu lượt mỗi năm. Nếu không nâng cấp, ùn tắc tại cửa khẩu sẽ ngày càng nghiêm trọng khi cao tốc đi vào khai thác và vận tải hàng hóa trên hành lang kinh tế xuyên biên giới tăng lên. Dự án hạ tầng biên giới này hướng tới hoàn thiện, đồng bộ và kết nối hệ thống kỹ thuật, giao thông, kiểm soát biên giới, thương mại – dịch vụ với cao tốc TP.HCM – Mộc Bài. Từ đó, Mộc Bài có cơ hội trở thành cửa ngõ thương mại đất liền lớn nhất phía Nam, thu hút đầu tư thứ cấp vào các khu chức năng trong Khu kinh tế cửa khẩu, mở rộng không gian logistics, kho bãi và dịch vụ. Kết luận chuyến khảo sát, lãnh đạo tỉnh khẳng định dự án có ý nghĩa đặc biệt đối với tăng trưởng kinh tế – xã hội và chiến lược phát triển Tây Ninh, đồng thời phải phù hợp tầm nhìn đến năm 2045 theo quy hoạch chung Khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài đã được phê duyệt. Nói thẳng ra, nếu Mộc Bài không vươn lên thành cửa khẩu số, Tây Ninh khó giữ lợi thế cạnh tranh trong cuộc đua hạ tầng khu vực.
Thách thức triển khai và thông điệp kết luận: không thể trì hoãn
Dù phương án đã được tinh gọn để phù hợp khả năng cân đối vốn, thách thức của dự án Mộc Bài vẫn không nhỏ. Vừa phải thi công trong điều kiện cửa khẩu hoạt động liên tục, vừa bảo đảm an ninh biên giới, vận hành thông suốt xuất nhập cảnh, lại phải phối hợp nhiều cơ quan từ kinh tế, giao thông đến quốc phòng – nông nghiệp cho dòng kênh lưỡng dụng. Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy đã yêu cầu UBND tỉnh chỉ đạo Ban Quản lý Khu kinh tế và các cơ quan liên quan khẩn trương hoàn thiện báo cáo nghiên cứu khả thi, hồ sơ quy hoạch và thủ tục đầu tư. Điều đó thể hiện nhận thức rõ: càng chậm trễ, chi phí cơ hội đối với Tây Ninh càng lớn, khi dòng người và hàng hóa đã và đang chuyển hướng theo hạ tầng thuận lợi hơn. Kết luận, chuyển đổi cửa khẩu Mộc Bài thành cửa khẩu số thông minh không phải lựa chọn xa xỉ mà là điều kiện tồn tại trong bối cảnh cạnh tranh vùng ngày càng gay gắt. Nếu Tây Ninh kiên định triển khai đúng tiến độ, Mộc Bài có thể trở thành hình mẫu tái thiết hạ tầng biên giới: kết nối cao tốc, áp dụng công nghệ số, giữ vững quốc phòng – an ninh nhưng vẫn mở rộng cửa cho thương mại, du lịch và phát triển Tây Ninh trong dài hạn.
