Hợp tác quốc tế bán dẫn và AI: từ khẩu hiệu đến chiến lược sống còn
Hợp tác quốc tế bán dẫn và nghiên cứu AI Việt Nam là chiến lược kết nối các trung tâm đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp, đại học và tập đoàn công nghệ toàn cầu để cùng xây dựng hạ tầng nghiên cứu, đào tạo nhân lực và thương mại hóa sản phẩm công nghệ tiên tiến Việt Nam trong một mạng lưới đổi mới sáng tạo quốc tế có tính chia sẻ và cùng có lợi. Việt Nam không còn ở vị thế chỉ nhận chuyển giao từng dự án rời rạc, mà đang chủ động thiết kế hệ sinh thái, mời gọi đối tác cùng đầu tư, cùng nghiên cứu, cùng chia sẻ rủi ro và lợi ích. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ ngày càng khốc liệt, ai sở hữu hạ tầng nghiên cứu và kết nối được các nguồn lực toàn cầu sẽ nắm lợi thế dài hạn; nếu chậm chân, Việt Nam sẽ bị khóa ở vị trí gia công thấp trong chuỗi giá trị.
Việt - Nhật: chuyển từ chuyển giao sang đồng phát triển công nghệ
Diễn đàn Đổi mới sáng tạo Việt Nam - Nhật Bản diễn ra ngày 13/8 tại Hà Nội đã cho thấy một bước ngoặt quan trọng trong hợp tác quốc tế bán dẫn và AI của Việt Nam. Nhật Bản được lãnh đạo Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) xác định là một trong những đối tác quan trọng hàng đầu nhờ sức mạnh về khoa học, công nghệ, công nghiệp và hệ sinh thái doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học phát triển. Điểm đáng chú ý là hợp tác Việt - Nhật đang dịch chuyển từ mô hình hỗ trợ, chuyển giao công nghệ sang cùng nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ, với yêu cầu xuất phát từ các bài toán cụ thể của doanh nghiệp và nền kinh tế. Đây là cách tiếp cận thực dụng: nếu không gắn nghiên cứu với bài toán thị trường, mọi khẩu hiệu về công nghệ tiên tiến Việt Nam sẽ dừng lại ở phòng họp.
Việc hai bên phối hợp thành lập Nhóm công tác về phát triển nguồn nhân lực bán dẫn Việt Nam - Nhật Bản là bước đi then chốt để gắn kết nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp Nhật với năng lực đào tạo, nghiên cứu của các trường đại học Việt Nam. Đây không chỉ là chuyện đào tạo kỹ sư để xuất khẩu lao động, mà là cách Việt Nam cắm "chân rết" vào chuỗi giá trị công nghệ của một nền công nghiệp giàu kinh nghiệm. Quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giữa hai nước được các tổ chức quốc tế đánh giá cao, với định hướng đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành trọng tâm giai đoạn phát triển tiếp theo. Nếu Việt Nam kiên trì hướng đi này, hợp tác quốc tế bán dẫn với Nhật Bản có thể trở thành mẫu hình cho các lĩnh vực công nghệ chiến lược khác.
NIC – Thermo Fisher: xây phòng thí nghiệm chung để tránh “hạ tầng giấy”
Cũng trong ngày 13/8, NIC phối hợp Bộ Tài chính và Tập đoàn Thermo Fisher Scientific tổ chức Diễn đàn "Đồng hành cùng Việt Nam hiện thực hóa khát vọng phát triển công nghiệp bán dẫn, AI và đổi mới sáng tạo". Thay vì chỉ mua vài thiết bị đắt tiền để trưng bày, NIC và Thermo Fisher ký biên bản ghi nhớ nhằm xây dựng một mô hình hạ tầng nghiên cứu mở, nơi doanh nghiệp, startup, trường đại học và viện nghiên cứu có thể tiếp cận thiết bị và chuyên gia tiêu chuẩn quốc tế với chi phí và thời gian hợp lý hơn. Đây là lựa chọn khôn ngoan: nếu mỗi đơn vị tự sắm hạ tầng riêng, nguồn lực sẽ bị phân tán, thiết bị nhanh chóng lỗi thời, còn hợp tác hạ tầng dùng chung giúp tập trung vốn, nhân lực và kiến thức trong một điểm có khả năng lan tỏa.
Theo định hướng hợp tác, phòng thí nghiệm dùng chung tại NIC Hòa Lạc sẽ trở thành hạ tầng nền tảng cho nghiên cứu, phát triển sản phẩm, kiểm thử công nghệ và đào tạo nhân lực trong các ngành công nghệ cao. NIC sẽ phối hợp với Thermo Fisher xây dựng lộ trình triển khai, kết nối các doanh nghiệp, startup, viện nghiên cứu, trường đại học có nhu cầu sử dụng hạ tầng; đồng thời tổ chức các chương trình đào tạo, nâng cao năng lực và huy động thêm tập đoàn công nghệ, tổ chức nghiên cứu, đối tác quốc tế cùng tham gia. Thermo Fisher đã xây dựng mạng lưới cơ sở nghiên cứu và đổi mới sáng tạo tại hơn 50 quốc gia, tạo không gian để đối tác tiếp cận công nghệ tiên tiến và chuyên gia kỹ thuật. Nếu Việt Nam tận dụng tốt mạng lưới này, nghiên cứu AI Việt Nam và bán dẫn có cơ hội nhảy thẳng vào các dự án mang tính toàn cầu thay vì chỉ làm thử nghiệm nội bộ.
Từ hệ sinh thái rời rạc đến mạng lưới đổi mới sáng tạo quốc tế
Những bước đi với Nhật Bản và Thermo Fisher cho thấy Việt Nam đang hiểu rằng đổi mới sáng tạo quốc tế không thể dựa vào các điểm lẻ tẻ, mà cần một mạng lưới liên kết. Nguyên lãnh đạo Chính phủ đề xuất ba chuyển đổi: từ chuyển giao công nghệ sang cùng nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa; từ các điểm đổi mới riêng lẻ sang mạng lưới đổi mới kết nối; và từ các thỏa thuận hợp tác trên giấy sang kết quả cụ thể, đo đếm được. NIC được kỳ vọng giữ vai trò hạt nhân, kết nối trung tâm đổi mới, khu công nghệ cao, trường đại học, doanh nghiệp trong nước với đối tác quốc tế. Đồng thời, NIC dự kiến mở rộng mạng lưới sang các lĩnh vực năng lượng, tài chính, robot và công nghệ chiến lược khác, đồng thời tăng cường sự tham gia của đối tác Nhật Bản. Đây là bước tái thiết kế hệ sinh thái, buộc các chủ thể phải chia sẻ nguồn lực thay vì ai làm nấy biết.
Các tổ chức quốc tế nhấn mạnh rằng để duy trì tăng trưởng nhanh và nâng cao năng lực cạnh tranh trong nền kinh tế dựa trên công nghệ, tri thức và đổi mới sáng tạo, Việt Nam cần tăng đầu tư, nâng kỹ năng, hoàn thiện thể chế và mở rộng quan hệ đối tác. Các startup, nhà nghiên cứu, nhà đầu tư, trường đại học và doanh nghiệp hai nước được kêu gọi tận dụng cơ hội hợp tác để thử nghiệm, tìm kiếm đối tác và biến công nghệ tiềm năng thành các giải pháp tạo giá trị kinh tế, xã hội, môi trường. Đây là lời nhắc thẳng thắn: nếu chỉ dừng ở diễn đàn, ký kết, hình ảnh truyền thông mà không có sản phẩm cụ thể, nghiên cứu AI Việt Nam sẽ khó bước ra thế giới. Ngược lại, nếu mỗi dự án hợp tác đều gắn với phòng thí nghiệm chung, chương trình đào tạo, sản phẩm thử nghiệm, Việt Nam sẽ dần tích lũy năng lực công nghệ tiên tiến Việt Nam một cách bền vững.
Kết luận: Việt Nam cần kiên định con đường đồng kiến tạo công nghệ
Nhìn từ chuỗi sự kiện hợp tác với Nhật Bản và Thermo Fisher, có thể thấy Việt Nam đang bước vào giai đoạn mới của hợp tác quốc tế bán dẫn và AI: từ nhận hỗ trợ sang đồng kiến tạo. Diễn đàn về công nghiệp bán dẫn, AI và đổi mới sáng tạo, cùng diễn đàn Đổi mới sáng tạo Việt Nam - Nhật Bản, không phải là những hoạt động đơn lẻ mà là mắt xích trong chiến lược nâng năng lực công nghệ và hạ tầng nghiên cứu quốc gia. Câu hỏi không còn là “có nên hợp tác hay không” mà là “hợp tác như thế nào để tránh phụ thuộc và gia tăng nội lực”.
Con đường hợp lý nhất là tiếp tục mở rộng các phòng thí nghiệm dùng chung, nhóm nghiên cứu chung và chương trình đào tạo gắn với nhu cầu doanh nghiệp, đồng thời kiên quyết đo lường kết quả bằng sản phẩm, dịch vụ và nhân lực cụ thể. Nếu làm được vậy, đổi mới sáng tạo quốc tế sẽ không còn là khẩu hiệu, mà trở thành động lực giúp Việt Nam thoát khỏi bẫy gia công, vươn lên nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị bán dẫn và AI. Ngược lại, nếu để hợp tác dừng ở các biên bản ghi nhớ, Việt Nam sẽ bỏ lỡ một cửa sổ cơ hội hiếm hoi trong cuộc tái cấu trúc công nghệ toàn cầu.
